Witamina E. Budowa, funkcja i objawy niedoboru

Written by Justyna Michalska
Rate this item
(0 votes)

Witamina E stanowi grupę związków, w skład których wchodzą tokoferole i tokotrienole.
Wspólną cechą ich budowy jest obecność pierścienia chromanowego oraz izopropenowego łańcucha bocznego. Różnica w budowie między cząsteczką tokoferolu a cząsteczką tokotrienolu polega na tym, że tokoferole zawierają izoprenowy łańcuch boczny nasycony, a tokotrienole w łańcuchu bocznym izoprenowym posiadają 3 wiązania nienasycone.
Zarówno tokoferole jak i tokotrienole mogą wystąpić w czterech różnych formach: alfa-tokoferol, beta-tokoferol, gamma-tokoferol, delta-tokoferol jak i alfa-tokotrienol, beta-tokotrienol, gamma-tokotrienol oraz delta-tokotrienol. Różnią się one aktywnością biologiczną. Najczęściej spotykany w przyrodzie, cechujący się największą aktywnością biologiczną, jest alfa-tokoferol [1, 3].

tokoferole

Beta-tokoferol wykazuje znacznie słabszą aktywność. Aktywność gamma-tokoferolu stanowi 10% , a alfa-tokotrienolu 30% w porównaniu z aktywnością alfa-tokoferolu. Aktywność pozostałych grup jest zbyt niska, aby była znacząca. Jednak wpływ samego alfa-tokoferolu na organizm człowieka nie jest tak efektywny, jak łączne działanie wszystkich tokoferoli i tokotrienoli [1].
Alfa-tokoferol jako jedyny występuje w postaci zestryfikowanej kwasem octowym, bursztynowym, linolenowym lub nikotynowym oraz w postaci syntetycznej.
Estry nikotynowe i linolenowe są najczęściej stosowane w produkcji kosmetyków, ponieważ wykazano, że silniej penetrują w głąb skóry. Z kolei estry linolenowe dobrze nawilżają i wspomagają procesy regeneracyjne skóry. Ester kwasu nikotynowego ulega powolnemu rozkładowi w organizmie, uwalniając stopniowo kwas nikotynowy, który zmniejsza napięcie mięśni gładkich ścian naczyń krwionośnych, rozszerza naczynia, ułatwia przepływ przez naczynia. Powoduje to lepsze przenikanie leku przez skórę [1].
Badania wykazały, że alfa-tokoferol pochodzenia naturalnego jest dwukrotnie łatwiej przyswajalny niż syntetyczny. Naturalny alfa-tokoferol przechodzi przez łożysko do płodu trzykrotnie szybciej niż syntetyczny alfa-tokoferol [1].
Źródłem witaminy E są oleje roślinne, mleko, jaja, migdały, orzechy, kiełki pszenicy.

Rola witaminy E

Witamina E jest głównym i najważniejszym antyoksydantem w organizmie człowieka. Chroni zarówno ustrój przed działaniem nadmiernej ilości wolnych rodników i nadtlenków, jak i nienasycone kwasy tłuszczowe błon komórkowych i organelli subkomórkowych przed utlenieniem poprzez przerywanie reakcji tworzenia wolnych rodników w komórce i w lipoproteinach osocza.
Lipidy pełnią w organizmie liczne funkcje: wchodzą w skład błon komórkowych, w skład lipoprotein osocza, są prekursorami hormonów i składnikami wielu tkanek, łącznie z tkanką nerwową. Tłuszczowce są bardzo wrażliwe na utlenianie podczas ataku wolnych rodników. Utlenianie jednej cząsteczki tłuszczu przez pojedynczą cząsteczkę rodnika może rozpocząć reakcję łańcuchową, która może spowodować utlenianie całego materiału tłuszczowego. Dlatego właśnie peroksydacja lipidów powodowana atakiem wolnych rodników jest jedną z najbardziej destrukcyjnych procesów w naszym ustroju. Witamina E przerywa reakcję łańcuchową peroksydacji lipidów. Żaden inny antyoksydant nie ma takich właściwości jak witamina E. Dzięki swojej strukturze jej lipofilny łańcuch wchodzi głęboko w błonę, a jej hydrofilny fragment znajduje się bliżej powierzchni : zakotwicza się w błonie przez co ochrania ją. Jedna cząsteczka tokoferolu zabezpiecza tysiące cząsteczek kwasów tłuszczowych [2].
Badania wykazały że w działaniu antyoksydacyjnym bierze udział kilka różnych antyoksydantów. Szczególną rolę w tych procesach odgrywa witamina C. Witamina E rozpuszczalna w tłuszczach w połączeniu z witaminą C rozpuszczalną w wodzie dają najlepsze efekty w obronie organizmu przed wolnymi rodnikami, działając jednocześnie silnie przeciwstarzeniowo.
Witamina E zapobiega utlenianiu cholesterolu LDL, chroni przed chorobami degeneracyjnymi, jak miażdżyca i jej konsekwencje w postaci zawałów mięśnia sercowego i udarów mózgu [1, 5].
Witamina E, hamując utlenienie białek soczewki, może uczestniczyć wraz z witaminą A w zapobieganiu zaćmy [5].
Liczne prace ostatnich lat wskazują na udział witaminy E podawanej w dawkach przekraczających ustalone normy w ochronie organizmu przed powstawaniem chorób nowotworowych dzięki hamowaniu aktywności niektórych enzymów przyczyniających się do rozwoju komórek nowotworowych [5].
Witamina E uczestniczy w funkcjach rozrodczych organizmów, reguluje przemianę materii w mięśniach, zapobiega występowaniu martwicy wątroby, reguluje czynności gruczołów wydzielania wewnętrznego [4].
Alfa-tokoferol jest silnym antykoagulantem, hamuje agregację płytek krwi, hamuje syntezę prostaglandyny E2 i innych czynników wyzwalanych w procesie zapalanym [1,3].
Witamina E, zwana witaminą „młodości", poprawia strukturę, miękkość , elastyczność naskórka i skóry właściwej, działa nawilżająco, przyspiesza gojenie oparzeń, wygładzenie blizn, usuwa starcze przebarwienia skóry, działa regenerująco na skórę. Witamina E opóźnia starzenie się skóry. Badania wykazały, że redukując syntezę wolnych rodników lub je unieczynniając, zapobiega uszkodzeniom skóry i może częściowo usunąć niekorzystne dla niej zmiany.
Wolne rodniki są głównymi sprawcami starzenia się. Atakują one lipidy, białka, cukry i kwasy nukleinowe. Witamina E wzmacnia obronę organizmu i umożliwia działanie naturalnych mechanizmów naprawczych [1, 5].
Nikotynian witaminy E skutecznie pobudza ukrwienie naskórka oraz poprawia mikrocyrkulację w naczyniach włosowatych skóry właściwej.
Witamina E chroni skórę przed uszkodzeniami spowodowanymi promieniami UV oraz zanieczyszczeniami środowiska. Jest ponadto silnym pochłaniaczem promieniowania UVB. Chroni skórę przed zaczerwienieniem i obrzękiem powstałym w wyniku ekspozycji na promieniowanie UV. Redukuje ona również uszkodzenia DNA, które mogą prowadzić do powstawania nowotworów [1, 2, 3].
Współdziałanie witaminy C i E w ochronie przed promieniowaniem UV jest bardzo znaczące. Badania dowiodły, że witamina E okazała się skuteczniejsza w ochronie przed promieniami UVB, zaś witamina C daje lepsze rezultaty w ochronie przed promieniami UVA. Dlatego w połączeniu działają efektywniej, zapewniając skuteczniejszą ochronę [1, 3].
Ostatnie badanie dowiodły korzystne działanie witaminy E w przypadku atopowego zapalenia skóry. Przyjmowana doustnie witamina E w stężeniu 400 j.m. na dobę przez okres 8 miesięcy wpłynęła na poprawę i prawię remisję w przebiegu tejże choroby oraz zmniejszenie stężenia Ig E w surowicy pacjentów. Kolejne badania wykazały znaczną poprawę u pacjentów z ostudą i kontaktowym zapaleniem skóry z przebarwieniami. W badaniu tym przyjmowana była doustnie witamina E z witaminą C [3].

Wchłanianie Witaminy E

Witamina E jako rozpuszczalna w tłuszczach jest adsorbowana z przewodu pokarmowego podczas trawienia lipidów i transportowana we krwi w połączeniu z chylomikronami. W połączeniu z tzw. resztkowymi chylomikronami trafia do wątroby, a z wątroby w połączeniu z lipoproteinami o bardzo małej gęstości (VLDL) przechodzi do tkanki tłuszczowej, gdzie jest magazynowana.
Żółć pełni kluczową rolę w procesie wchłaniania z pożywienia witaminy E. Wątroba wytwarza kwasy żółciowe niezbędne do wytwarzania emulsji z witaminą E, dzięki czemu może ona przechodzić przez nabłonek do krążenia.
Stany chorobowe zaburzają wchłanianie witaminy E i innych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, które podobnie jak witamina E są wchłaniane w postaci miceli. Długotrwały okres zaburzeń wchłaniania witaminy E może być przyczyną nieodwracalnych uszkodzeń. Podobnie uboga w tłuszcze dieta prowadzi do dużych zaburzeń wchłaniania witaminy, ponieważ tłuszcz stymuluje wątrobę do wydzielania żółci [4].

Niedobór witaminy E

Niedobór witaminy E u ludzi objawia się hemolizą z powodu peroksydacji lipidów błon erytrocytów pod wpływem wolnych rodników. U chorych z zespołem nieprawidłowego wchłaniania lub w przypadku chorób wątroby mogą wystąpić objawy uszkodzenia nerwów i mięśni.
Zalecana dobowa dawka tej witaminy to 8 mg dla kobiet i 10 mg dla mężczyzn. Jednak z uwagi na jej działanie profilaktyczne w chorobach degeneracyjnych, nowotworowych oraz w procesie starzenia zaleca się spożywanie nieco większych jej ilości [4, 5].

Witamina E nie spełnia swego zadania przy ubogiej diecie, braku ćwiczeń fizycznych, paleniu tytoniu, nadużywaniu alkoholu, otyłości i innych czynnikach ryzyka.

Piśmiennictwo

1.Andreas M.Papas, Wielka kariera witaminy E, przeł. Danuta Karpowicz-Kulesza, Eliza Koroś, Warszawa, MUZA 2001.
2.Jurkowska S., Chemia surowców kosmetycznych, Wyd Ekoprzem, Dąbrowa Górnicza 1998.
3.Draelos Z.D., Kosmeceutyki, Urban & Partner, Wrocław 2006.
4. Murray R.K., Granner D.K., Rodwell V.W Biochemia Harpera, PZWL, Warszawa 2008.
5. Maśliński S., Ryżewski J. Patofizjologia, PZWL, Warszawa 2000.

Artykuł powstał w ramach działalności Studenckiego Koła Naukowego Patofizjologii.
Opiekun Koła: dr Jolanta Batko