Wokół jabłka: Owoc prosto z Raju

Written by Dr n. farm. Dorota Patkowska, Magdalena Szewczykowska*
Rate this item
(0 votes)

3

Wprowadzenie

Jabłoń i jej owoce należą do najstarszych znanych drzew owocowych i od zamierzchłych czasów stanowią pożywienie dla człowieka. Potwierdziły to wykopaliska archeologiczne prowadzone na wschodnich terenach Turcji, gdzie znaleziono skamieniałe jabłka, których wiek został oszacowany na około 6500 lat. Przypuszczenia zakładają, iż powstawanie pierwszych sadów jabłkowych miało miejsce 4000 lat temu na Bliskim Wschodzie. Początkowo były to krzyżówki owoców powstałe z formy dzikiej, rozpowszechnionej w Europie i Azji Mniejszej, i z rajskiej jabłoni rosnącej na Półwyspie Bałkańskim i w Azji Mniejszej.

Liczne świadectwa, takie jak: tabliczki klinowe, papirusy, freski, świadczą o szybkim rozprzestrzenieniu się uprawy jabłoni na całym świecie. Przez Mezopotamię, Palestynę i Egipt owoce jabłoni dotarły do Grecji. Wraz z kulturą Rzymu owoce te stały się powszechne w całej Europie. Rzymianie przyczynili się do rozwoju wiedzy dotyczącej uprawy jabłoni, gdyż znali wyrafinowane metody szczepień, rozróżniali 36 gatunków i cenili je za walory smakowe [1]. Najlepsze czasy uprawy jabłoni przypadają na osiemnasty i dziewiętnasty wiek, kiedy to powstało wiele różnych odmian, a uprawa tego owocu była często pasją życia. Aktualnie na świecie znanych jest ponad 10 tys. odmian jabłek, natomiast w Polsce uprawianych jest około 30 podstawowych odmian.

Jabłko (łac. malum, gr. melon) to częsty symbol wykorzystywany w mitach, legendach i podaniach. Kojarzony jest z biblijną Ewą, która skuszona przez węża zjadła zakazany owoc w rajskim ogrodzie. Znane jest również pochodzące z mitologii antycznej określenie „jabłko niezgody”, z którym wiąże się zarówno mit o rywalizacji bogiń oraz historia uprowadzenia pięknej Heleny przez Parysa i wojny trojańskiej. Owoc ten występuje również w mitologii celtyckiej (Celtowie Avalonem, czyli „Wyspą Jabłek”, nazywali świat pozagrobowy) i skandynawskiej (znane złote jabłka nieśmiertelności Iduny, bogini wiosny, którą zobrazował na płótnie James Doyle Penrose (1890) – patrz rycina poniżej). Jabłko, będąc w mitologii rzymskiej atrybutem bogini Wenus, stało się symbolem kobiecości, ponieważ przedzielone pionowo budzi skojarzenia z narządami płciowymi kobiety. Pitagorejczycy natomiast, przecinając je w poziomie, widzieli w nim najważniejszy pentagram wtajemniczenia – gwiazdę o pięciu ramionach, symbol dobra i zła. Magowie z kolei używali pentagramu jako zaklęcia do rzucania uroków, a w baśni o Królewnie Śnieżce zaczarowane jabłko stanowi istotę wszelkiej magii.

4

Zaglądając do botaniki

Jabłoń domowa (Malus domestica) jest niewysokim drzewem osiągającym do 10 m wysokości. Rośnie na wszystkich kontynentach, w strefie klimatu umiarkowanego. W Polsce jabłonie bardzo dobrze rosną i owocują. Drzewa większości odmian preferują gleby lżejsze, piaszczyste lub gliniaste, posiadają dużą tolerancję na jej odczyn. Jest to długowieczne drzewo, gdyż może dożyć nawet 200 lat, jednak ze względu na choroby i szkodniki żyje na ogół około 50 lat, a w nowoczesnych sadach znacznie krócej.

Jabłoń kwitnie, obsypując się wiosną białymi kwiatkami z lekkim różowym zabarwieniem. Kwiaty te, które pojawiają się równocześnie z liśćmi, mają ok. 2 cm średnicy, pięć płatków, wyraźne słupki i żółte pylniki. Wymagane jest zapylenie krzyżowe, aby drzewo mogło wydać owoce. Jabłko jako owoc jabłoni zaliczany jest do tzw. owoców rzekomych (szupinkowych) i utworzony jest z owocolistków zrośniętych z dnem kwiatowym. Owoce dojrzewają w sierpniu i osiągają rozmiar 5-10 centymetrów. Liście są proste, ułożone naprzemianlegle o owalnym kształcie z ostrym czubkiem, piłkowanym brzegiem, od strony spodniej pokryte meszkiem, a od strony wierzchniej – gładkie. Mogą osiągać długość 5-12 cm, a szerokość 3-6 cm. Osadzone są na ogonku długości 2-5 cm.

Urzekający wygląd, jeszcze bogatsze wnętrze

Jabłka kuszą swoim wyglądem, rozmaitością kolorów i kształtów oraz smakowitością. Ale owoce te to także najłatwiej dostępny, pełny zestaw witamin i minerałów oraz jedno z bogatszych źródeł błonnika pokarmowego. 100 gramów świeżych owoców dostarcza 12,1 g węglowodanów, wśród których dominuje fruktoza, obecne są również glukoza i sacharoza, 2 g błonnika, 134 mg potasu, 9 mg fosforu, 3 mg magnezu, 4 mg wapnia, 2 mg sodu, 0,3 mg żelaza, 0,16 mg cynku, 0,03 mg witaminy B1, 0,02 mg witaminy B2, 0,1 mg witaminy B3, 0,02 mg witaminy B6, 9,2 mg witaminy C, 0,4 μg tokoferolu . Kwasy organiczne w jabłku to głównie kwas jabłkowy, winowy i bursztynowy. Podnoszą one wartość smakową owoców, a także mają odświeżające działanie oraz dodatni wpływ na wydzielanie soków trawiennych. Olejki eteryczne wydzielają przyjemny aromat, a niska wartość energetyczna 30-50 kcal na 100 g powoduje, że jabłka są niezastąpione w dietach odchudzających.

Niewątpliwie ogromną zaletą jabłek jest wysoka zawartość substancji polifenolowych, które działają protekcyjnie w chorobach serca, naczyń oraz nadciśnienia, a także posiadają aktywność antyoksydacyjną, antybiotyczną, przeciwzapalną i przeciwnowotworową. Flawonoid kwercetyna jest prawie pięć razy silniejszym przeciwutleniaczem niż witamina C lub E [2]. Badania wykazały, iż chroni ona szczególnie dobrze przez rakiem jelita, a w postaci kremu - przed rakiem skóry. W 100 gramach jabłka jest jej 36 mg [3].

Skuś się dla zdrowia…

Angielskie przysłowie an apple a day keeps the doctor away w wolnym tłumaczeniu oznacza, że zjedzenie jednego jabłka dziennie pozwoli nam uniknąć spotkania z lekarzem. To bardzo dobry nawyk i jest on odpowiednim krokiem w kierunku zdrowego odżywiania. Dietetycy zalecają spożywanie przynajmniej dwóch jabłek w ciągu dnia – rano dla urody, a wieczorem dla zdrowia.

Owoce te są kopalnią witamin, błonnika i substancji odżywczych . To także skarbnica węglowodanów prostych, które szybko przenikają do krwi i stanowią zastrzyk energii dla zmęczonego ustroju. Składniki mineralne zawarte w jabłkach mają właściwości odkwaszające organizm, dlatego też szczególnie polecane są osobom spożywającym duże ilości produktów mięsnych i zbożowych [8]. Jabłka wpływają korzystnie na układ pokarmowy, ponieważ regulują trawienie, a także wspomagają i usprawniają metabolizm. Dzieje się tak dzięki kwasom zawartym w tych owocach regulującym one poziom kwasu żołądkowego [4]. Tarte jabłko jest skutecznym lekiem przeciw biegunce i czerwonce. Kwaśne odmiany mają działanie moczopędne, co korzystnie wpływa w przypadkach zapalenia pęcherza moczowego i infekcjach układu moczowego [5]. Działanie przeczyszczające jabłka zawdzięcza się pektynom, a nierozpuszczalne frakcje błonnika wiążą wodę i pęcznieją w żołądku, dzięki czemu zmniejszają uczucie głodu. Związki pektynowe wiążą i neutralizują substancje toksyczne (kobalt, ołów, stront) oraz obniżają poziom cholesterolu, dlatego też jabłka zalecane są jako „odtrutka” np. dla palaczy.

Jabłka są niezastąpione w kuracjach odchudzających, gdyż ich niepodważalną zaletą jest niskokaloryczność: 30-50 kcal w 100 gramach. Indeks glikemiczny jest niski - wynosi 35, dzięki czemu nie dochodzi do szybkiego zwiększania poziomu cukru we krwi. Jabłka są więc bardzo istotnym składnikiem diety chorych na cukrzycę [6].

Codzienne spożywanie jabłek chroni organizm przed: • miażdżycą, • anemią, • otyłością, • nadciśnieniem tętniczym, • schorzeniami wątroby, • zaparciami, • schorzeniami mięśnia sercowego, • schorzeniami górnych dróg oddechowych.

Z jabłek pozyskiwany jest sok jabłkowy, który dzięki dużej zawartości polifenoli, działa antywirusowo. Jest on równie bogaty w składniki odżywcze co surowe owoce, ponadto zawiera ich smak i zapach. Znany, obok soku już Egipcjanom, ocet jabłkowy wspiera witalność i zdrowie organizmu. Najbardziej znanym zastosowaniem octu jabłkowego jest poprawa trawienia i działanie profilaktyczne w zapobieganiu przeziębieniom.

... i dla urody!

Walory kosmetyczne jabłka były już znane Anglikom w XVI wieku, którzy sporządzali maść składającą się z tartych jabłek, smalcu wieprzowego, wody różanej i substancji aromatyzujących. Miała ona właściwości pielęgnacyjne cerę oraz szorstkie i spękane dłonie. Z Anglii pochodzi również przysłowie: „jeśli nie masz szczoteczki do zębów, zjedz przynajmniej jabłko”, a to dlatego, iż świeże jabłko odświeża oddech i wzmacnia dziąsła. Medycyna ludowa zalecała okłady z plasterków jabłka na lekkie odmrożenia, oparzenia słoneczne i skaleczenia [1].

Współczesna kosmetyka i kosmetologia wykorzystują surowce pozyskiwane z jabłek, które z rewelacyjnym skutkiem przeciwdziałają procesom starzenia się skóry, rewitalizują ją i pielęgnują. W zależności od użytej metody pozyskiwania surowców z jabłka otrzymać można kwasy owocowe, sole mineralne, pektyny, witaminy A, C i B, polifenolowe antyoksydanty, które z powodzeniem zastosowanie mają w różnorodnych kosmetykach. Kombinacja witamin C i P oraz magnezu uelastycznia i uszczelnia naczynia krwionośne, zapobiegając powstawaniu wysięków podskórnych i teleangiektazji.

Kwasy owocowe (AHA) bardzo popularne w kosmetyce, są pozyskiwane między innymi z jabłek. Mają działanie odmładzające i regenerujące. Maseczki owocowe z jabłek, wykonane samodzielnie, są alternatywą dla gotowych maseczek, przy czym w łatwy i tani sposób zapewniają skórze potrzebną pielęgnację.

Do każdego rodzaju cery można zastosować następujące przepisy na maseczki: 1. Duże, utarte jabłko nanieść wieczorem na twarz, szyję i dekolt. Po 15-20 minutach wytrzeć i spłukać zimną wodą. Zabieg ten tonizuje cerę zmęczoną. 2. Do utartego jabłka dodać łyżkę mąki owsianej i starannie wymieszać. Po 20 minutach od naniesienia maseczki na twarz, należy ja zmyć letnia wodą. 3. Utrzeć drobno jabłko, dodać łyżeczkę miodu, trzy łyżki nieprzygotowanego mleka lub jogurtu naturalnego i 2-3 łyżki mąki owsianej. Wmieszaną konsystencję należy nanieść na twarz, szyje i dekolt. Po 20-30 minutach zmyć letnia wodą.

Dla cery suchej zalecana jest maseczka: 1. Do utartego jabłka dodać jedną łyżeczkę oliwy lub oleju roślinnego oraz odrobinę mleka lub śmietany. Po wymieszaniu na jednolitą masę nanieść na skórę twarzy, szyi i dekoltu. Po 20 minutach zmyć letnią wodą.

Maseczka dla cery tłustej: 1. Utarte jabłko dokładnie wymieszać z jednym białkiem ubitym na sztywna pianę. Nanieść na twarz, szyje i dekolt, po 20 minutach zmyć letnią wodą [1]. Maseczka kosmetyczna wykonana samodzielnie w domu z naturalnych składników może zadziałać zbawiennie na skórę. Ważne jest jednak, by owoce pochodziły z ekologicznych upraw lub własnych ogródków, aby uchronić się przed ewentualnymi podrażnieniami i alergiami skórnymi [7].

Reasumując, jabłko powinno znaleźć się w codziennej diecie i stanowić jej niezmienny składnik, ze względu na swoje szerokie zdrowotne właściwości i korzystne działanie na skórę. Zgadzam się z przysłowiem, iż „kto przed snem jabłko zażywa ze smakiem, swego doktora uczyni biedakiem”. Zdrowa i zbalansowana dieta bogata w składniki odżywcze jest najlepszą receptą na piękny wygląd i długie życie.

*Współautorka jest tegoroczną absolwentką Wyższej Szkoły Zdrowia, Urody i Edukacji w Poznaniu

Bibliografia

1. Vad Z., Owoce. Źródło życia i zdrowia. Oficyna Wydawnicza ABA. Warszawa 2001, s.55.

2. Brzezińska E., Mielczarek C., Flawonoidy w kosmetyce i kosmetologii. Cz. I. Właściwości biologiczne flawonoidów. „PJofCosmetology” 2000, nr , s. 15.

3. Naumann R., Nie tylko witaminy… Bioaktywne jedzenie od A do Z. Wyd. Sic! Warszawa 1998, s. 51.

4. Biernat J., Żywienie. Żywność a zdrowie. Wyd. Astrum. Wrocław 1998, s.176.

5. Ody P., Wielki zielnik medycyny. Wyd. Debit. Bielsko-Biała 1993, s.77.

6. Szustakowska-Chojnacka M., 100 roślin w twojej kuchni – wykorzystaj moc natury! Wyd. Lekarskie PZWL. Warszawa 2007, s. 75.

7. Jabłońska-Trypuć A., Czerpak R., Roślinne surowce kosmetyczne. MedPharm Polska. Wrocław 2008, s. 72.

8. http://www.fit.pl/dietadlaciebie/jablko,39,18,18,937,1337,0,0,0.html 11.2009 r. godz.18:00.

 Źródło ryciny: Wikipedia http://pl.wikipedia.org/wiki/Jab%C5%82o%C5%84

Źródło ryciny (reprodukcji): Wikipedia http://pl.wikipedia.org/wiki/Jab%C5%82ko