Krwawnik pospolity i jego niepospolite właściwości

Written by dr n. farm. Dorota Patkowska, Alicja Skałecka
Rate this item
(0 votes)

4

Achillea Millefolium. Niebywałe, że to „wszędobylskie” ziele nie tylko zyskuje na szlachetności, odsyłając nas poprzez swą łacińską nazwę do mitycznego bohatera, ale i – jak się okazuje – może wywołać respekt na wieść o swych niepospolitych właściwościach.


Krwawnik stary jak…

Ta lecznicza roślina od wieków uważana jest za dar boży. Legenda głosi, iż grecki wojownik Achilles leczył krwawnikiem rany swojego towarzysza broni – Telephosa i stąd – jego łacińska nazwa gatunkowa – Achillea. Rany zadane bronią z żelaza leczyli krwawnikiem również Anglosasi i krzyżowcy. Stare azteckie plemiona natomiast wykorzystywały tę roślinę do leczenia powstałych na twarzy strupów i usuwania plam skórnych oraz piegów.

5

Polska nazwa „krwawnik” bez ogródek wskazuje na przydatność tego ziela… W Polsce w wiekach średnich krwawnik uprawiany był w ogrodach przyklasztornych ojców Benedyktynów i Dominikanów, a św. Hildegarda zaznaczała jego właściwości przeciwkrwotoczne. O krwawniku można było przeczytać w Herbarzu Polskim (wyd. 1595) pióra Marcina z Urzędowa , który polecał w nim okłady z krwawnika na stany zapalne oraz ropne, natomiast przesławny Syreniusz zalecał go w swoim Zielniku (1613) przy wewnętrznych przekrwieniach, biegunkach i bólach jelit.

Gdybyśmy przenieśli się do Chin, a tam cofnęli do czasów starożytnych, krwawnik okazuje się rośliną świętą, o czarodziejskiej mocy. Co więcej – przeświadczenie to jest tak silne i żywe, że nadal jest tam używany do odczytywania wróżb z Wielkiej Księgi Przepowiedni I Ching. Podczas wróżenia rzuca się bowiem 50 ususzonych łodyg krwawnika kichawca (A. ptarmica) o równej długości, a otrzymany obraz porównuje się z I Ching. Dziś w chińskiej medycynie jest on uosobieniem doskonałej równowagi między pierwiastkami Yin i Yang – biegunami twardości i miękkości, gorąca i zimna, wilgoci i suchości oraz tym podobnych przeciwieństw.

Również w Szkocji krwawnik był niegdyś narzędziem czarów – miał podobno odpędzać złe duchy i demony. Podobnie Celtowie uważali to ziele za magiczne, a druidzi używali go do przepowiadania pogody. Z kolei młode Europejki kładły go pod poduszkę w nadziei spełnienia marzeń o zamążpójściu.

W Polsce do dziś jest to jedno z wielu ziół święconych w święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny – 15 sierpnia. [1][2]

Trochę botaniki

Krwawnik to wieloletnia bylina, silnie rozrastająca się, mająca mocne kłącza poziome z podziemnymi rozłogami. Wytwarza ona łodygi wysokie do 80 cm, sztywne, słabo rozgałęzione u góry, gęsto ulistnione. Stąd pochodzi drugi człon jej łacińskiej nazwy – millefolium, który oznacza „tysiąc liści”. Łodygi zakończone są baldachokształtnym kwiatostanem złożonym z drobnych, delikatnych kwiatków. Achillea millefolium kwitnie od czerwca do października i rozmnaża się zarówno przez nasiona, jak i rozłogi podziemne, tworząc długie, pełzające kłącza wytwarzające corocznie na wiosnę nową część nadziemną.

6

Krwawnik występuje praktycznie na całym świecie – od terenów równinnych po górzyste. Rejonem pochodzenia krwawnika jest najprawdopodobniej okręg śródziemnomorski, natomiast na pozostałe obszary roślina ta zawędrowała wraz z człowiekiem, stąd można ją spotkać w Nowej Zelandii, Ameryce Północnej i Australii Południowej. W Polsce spotykana jest ona praktycznie we wszystkich jej regionach aż po regiel dolny (w Tatrach sięga do 1770 m n.p.m.). Najczęściej rośnie na łąkach, na obrzeżach lasów, w przydrożach, a także w ogrodach, gdzie może spełniać funkcję ozdobną, choć dla niektórych jest wręcz phyto non grata... [3]

Ukryta moc krwawnika

By wykorzystać lecznicze właściwości krwawnika, należy w okresie od czerwca do września ścinać jego górne części pędów podczas ich rozkwitania, o długości do 25 cm, i suszyć w naturalnych suszarniach, w miejscach zacienionych i przewiewnych w temperaturze nie wyższej niż 35°C. Tak powstałym surowcem jest ziele Herba Millefolii i kwiat (kwiatostan, koszyczek) Flos Millefolii. Rzadziej natomiast zbiera się same liście jeszcze przed kwitnieniem (w okresie kwiecień-maj). Jeden kilogram aromatycznego suszu otrzymuje się z ok. 3,5 kg świeżego ziela lub z 5 kg świeżych baldachów.

Głównym składnikiem pozyskiwanym z surowca jest olejek krwawnikowy. Zawiera on cenne węglowodory seskwiterpenowe – azuleny. Substancje te w dużej mierze odpowiadają za terapeutyczne właściwości rośliny, a także zabarwiają olejek na ciemnoniebieski kolor. Ilość olejku i azulenów jest różna w różnych częściach rośliny, ale największa występuje w pączkach kwiatowych.

Azuleny to węglowodory powstające podczas destylacji bezbarwnych prekursorów, jakimi są niektóre związki seskwiterpenowe występujące w olejkach eterycznych. Najbardziej znanym azulenem jest chamazulen występujący właśnie w krwawniku pospolitym. Chamazulen i pokrewne mu związki mają zdolność hamowania aktywnej histaminy (lub utrudniają jej uwalnianie), co tłumaczy przeciwuczuleniowe działanie azulenów. Inną cechą charakterystyczną dla azulenów jest ich miejscowe działanie przeciwzapalne, a także pobudzające fagocytozę, zmniejszające obrzęki, ułatwiające naskórkowanie. Azuleny są stosowane miejscowo w przypadkach świądu, pokrzywki, w stanach ropnych, oparzeniach słonecznych, trudno ziarninujących ranach. Również okulistyka, a także laryngologia i ginekologia wykorzystują ich dobroczynne działanie. W niewielkim stopniu azuleny hamują rozwój gronkowców, paciorkowców i pałeczki okrężnicy, stąd stosowane są jako wspomagające środki chemioterapeutyczne. Krwawnik pochodzący ze stanowisk naturalnych zawiera 0,12-0,33% olejku eterycznego, a w nim do 12% cennego azulenu. Warto jednak dodać, iż ta niezwykła roślina wykształciła na drodze przemian genetycznych dwie rasy: azulenową, cenną i hodowaną, oraz bezazulenową – w której roślina charakteryzuje się całkowitym brakiem azulenów. [4]

Substancje aktywne zawarte w roślinie

Jak już wcześniej wspomniano najważniejszym składnikiem surowca jest olejek zawierający azuleny. Oprócz tego znajdują się w nim: cyneol, α i β-pinen, borneol, p-cymen, kamfora, tujon i kariofilen i wiele innych. Poza olejkiem w surowcu znajduje się ok. 3% garbników, inulina, kwas asparaginowy, kwasy alifatyczne: mrówkowy i octowy, achilleina, śluzy, furanokumaryny, kwas salicylowy, terpeny, fitoncydy, poliacetyleny, betonicyna. W kwiatach znajdują się znaczne ilości flawonoidów: glikozydy apigeniny i luteoliny, a także cholina, a w liściach β – karoten, witamina C i K. W zielu z kolei stwierdzono obecność znacznych ilości składników mineralnych: soli manganu, żelazo, siarkę, miedź, molibden, kobalt oraz witaminy: C i K, a także β-karoten. [5]

Zastosowanie w kosmetyce

Dobroczynne działanie krwawnika na skórę jest dość szerokie. Doskonale nadaje się do pielęgnacji cery tłustej z wypryskami, gdyż działa przeciwzapalnie i bakteriostatycznie, ściągająco i antybiotycznie oraz hamuje wydzielanie sebum. Można więc powiedzieć, że wpływa na skórę oczyszczająco. Jest jednak przy tym na tyle delikatny, że stosowany jest też w preparatach do skóry wrażliwej, z nadczynnością gruczołów łojowych i ze stanami zapalnymi, które skutecznie łagodzi. Oprócz tego napar z krwawnika regeneruje, a także bardzo dobrze nawilża spierzchniętą skórę. Goi jej pęknięcia i skaleczenia, przyspiesza eksfoliację – czyli złuszczanie naskórka, a co za tym idzie wspomaga jego odnowę.

Dzięki swoim antybiotycznym, dezynfekującym i bakteriostatycznym właściwościom jest częstym składnikiem płukanek na stany zapalne jamy ustnej i gardła. Leczy łojotokowe zapalenie skóry, figówki, różnego pochodzenia wypryski. Stosowany jest zewnętrznie na oparzenia, wrzody, wybroczyny, czyraki, trudno gojące się rany, stłuczenia, w trądziku i liszaju, w postaci kompresów z naparu lub rozcienczonej nalewki na żylaki nóg i odbytu. Wykorzystuje się tu właściwości łagodzące i uszczelniające naczynia krwionośne.

Krwawnik ma również wpływ na sam wygląd skóry. Maseczki z niego sporządzone działają na skórę oczyszczająco, przeciwłojotokowo, wybielająco i przeciwzapalnie, a także wygładzająco na naskórek poprzez zapewnienie lepszego przylegania do siebie komórek naskórka. Zawarta w krwawniku luteolina stosowana jest w preparatach zmniejszających przebarwienia pigmentacyjne starzejącej się skóry.

7

Kosmetyki zawierające w swym składzie krwawnik mają różnorodne przeznaczenie. Olejek krwawnikowy w czystej postaci może być stosowany bezpośrednio, a mianowicie do masażu. Szczególnie polecany jest na zapalenia stawów. Należy wówczas rozpuścić 5-10 kropel olejku krwawnikowego w 25ml ekstraktu z dziurawca.

Olejku używa się również do akupresury: „W Stanach Zjednoczonych skutecznie stosowano akupresurę z olejkami eterycznymi (szałwii muszkatołowej, krwawnikowego i różanego) do terapii ciężkich przypadków infekcji wirusowej powodującej Myalgic encephalomyelitis” [9]. Myalgic encephalomyelitis to syndrom chronicznego zmęczenia.

Wyciąg olejowy bywa także składnikiem kremów i emulsji regenerujących i łagodzących, z przeznaczeniem dla cery tłustej (oczyszcza z nadmiaru sebum) oraz cery mieszanej o rozszerzonych porach (działa ściągająco).

Kremy, balsamy i żele do pielęgnacji szyi wykorzystują właściwości nawilżające, regenerujące i wybielające krwawnika, natomiast mleczka i toniki do skóry trądzikowej jego właściwości przeciwłojotokowe i dezynfekujące. Działanie relaksujące i uspokajające na układ nerwowy zostało wykorzystane w płynach i solach do kąpieli, a także żelach pod prysznic.

Kosmetyki do pielęgnacji włosów to przede wszystkim szampony przeciwłupieżowe, do włosów przetłuszczających się, a także preparaty zapobiegające łysieniu.

Ze względu na swój słodki, korzenny zapach, zioło to bywa wykorzystywane w przemyśle perfumeryjnym. [6][7][8][9]

Zastosowanie w medycynie

Krwawnik znalazł również zastosowanie w wielu dziedzinach medycyny.

Przede wszystkim stosowany jest na wszelkiego rodzaju rany, otarcia i skaleczenia, gdyż hamuje krwawienie, a także działa bakteriobójczo, dezynfekująco i ściągająco.

Inną ważną właściwością krwawnika jest wspomaganie procesu trawienia począwszy od wzmożenia łaknienia (dzięki zawartości substancji gorzkich), przez wzmożenie wydzielania żółci i soków trawiennych, aż po poprawę przemiany materii i przeciwdziałanie zatwardzeniom.

Na układ moczowo-płciowy działa on odkażająco, łagodząco i dezynfekująco. Leczy stany zapalne i podrażnienia. Herbatki krwawnikowe wpływają regulująco na miesiączkowanie, a także przeciwbólowo, gdyż rozkurczają macicę. Jednak przyjmowanie przetworów krwawnikowych podczas ciąży jest zabronione, gdyż skurcze macicy mogłyby spowodować poronienie.

Krwawnik to także dobry lek na przeziębienia i alergie. Z jednej strony w przeziębieniach pobudza układ immunologiczny do obrony organizmu, z drugiej zaś strony w stanach alergicznych łagodzi odczyny zapalne przez zatrzymanie uwalniania histaminy.

W obrębie układu krwionośnego korzystnie wpływa na elastyczność naczyń krwionośnych i zapobiega zakrzepom krwi.

Oprócz tego pobudza szpik kostny do wytwarzania czerwonych krwinek. [1][10][11]

Preparaty kosmetyczne

Tonik do twarzy z suchym ekstraktem krwawnika  Kwas mlekowy 0,5g  Mentol 0,1g  Gliceryna 3g  Suchy ekstrakt krwawnika 1g  Alkohol etylowy 15g  Woda destylowana 100g Sposób przygotowania: Kwas mlekowy, mentol i ekstrakt z krwawnika rozpuścić w wodzie destylowanej. Glicerynę rozpuścić w alkoholu i wymieszać z powstałą wcześniej mieszanką.

Maseczka do cery zniszczonej i skłonnej do trądziku:  1 łyżka liści pokrzywy  1 łyżka ziela krwawnika pospolitego  Sok z cytryny  Białko kurze  Drożdże Sposób przygotowania: Do naparu z ziół dodać sok z cytryny, białko, drożdże. Sporządzić papkę, którą należy nałożyć na twarz i szyję. Po 20 minutach zmyć twarz letnią wodą.

Maseczka wygładzająca  1 łyżka ziela krwawnika  1łyżka kwiatów rumianku Sposób przygotowania: Z ziół sporządzić napar. Czystą ściereczkę zanurzyć w ciepłym naparze i przykładać na twarz.

Płyn ściągający pory  5 łyżek ziela krwawnika  0,5 l wrzącej wody Sposób przygotowania: Przygotować napar. Przemywać twarz rano i wieczorem.

Kąpiel krwawnikowa Do stosowania zewnętrznego sporządza się napar z 2 łyżek ziela na 1 szklankę wody. Do kąpieli należy wziąć 2-3 garści ziela na 2 l wody. [12]

8

Bibliografia:

1. Tyszyńska-Kownacka D., Starek T., Zioła w polskim domu. Warta. Warszawa 1987.

2. Shaw N., Zielarstwo. Ilustrowany przewodnik. Könemann. Warszawa 2001.

3. Senderski M. E., Prawie wszystko o ziołach. Poradnik. Wyd. 2. Momag. Podkowa Leśna 2007.

4. Rumińska A., Rośliny lecznicze. Podstawy biologii i agrotechniki. Wyd. 3. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych. Warszawa 1983.

5. Blumenthal M., Goldberg A., Brinckmann J., Herbal Medicine. Integrative Medicine Communications 2000.

6. Jurkowska S., Tezaurus. Substancje czynne pochodzenia roślinnego wykorzystywane w kosmetykach. Miriam. Dąbrowa Górnicza 2001.

7. Czerpak R., Jabłońska-Trypuć A., Roślinne surowce kosmetyczne. MedPharm. Wrocław 1998.

8. Jędrzejko K., Kowalczyk. B., Balcer B., Rośliny kosmetyczne. Śląska Akademia Medyczna. Katowice 2006.

9. Brud W.S., Konopacka I., Pachnąca apteka. Tajemnice aromaterapii. Pagina, Łódź 2008.

10. Ody P., Wielki zielnik medyczny. Debit. Bielsko-Biała 1993.

11. Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. Pod red. A. Ożarowskiego. Wyd. 4. PZWL. Warszawa 1983.

12. Glinka R., Góra J., Związki naturalne w kosmetyce. Warsaw Voice. Warszawa 2000.

Współautorka tekstu jest studentką III roku na kierunku kosmetologii w WSZUiE w Poznaniu.