Co o witaminie A musi wiedzieć kosmetolog?

Written by Barbara Biechowiak
Rate this item
(17 votes)

Witamina A została opisana przez Mc Collum i Davis w 1915 roku jako rozpuszczalny w tłuszczach czynnik A stymulujący wzrost organizmu [1]. Dziś wiemy, że ma ona ogromny wpływ na zdrowie i kondycję naszego organizmu, zarówno wewnętrznie (podnosi odporność, wspomagając walkę z infekcjami, zmniejsza ryzyko występowania raka), jak i zewnętrznie (hamuje wydzielanie łoju, co korzystnie wpływa na stan skóry) [5, 10].

Do grupy witamin A (zwanych również retinoidami) należą takie związki jak: retinol, retinal, kwas retinowy, 3,4-didehydroretinal, 3,4-didehydroretinol oraz kwas 3,4-didehydroretinowy (Ryc. 1).

5

Ryc. 1. Budowa chemiczna głównych postaci witaminy A. Źródło: http://www.phmd.pl/fulltxthtml.php?ICID=477567

Najważniejsze funkcje retinolu to przede wszystkim prawidłowy wzrost kości, rozwój szkliwa zębów, prawidłowe funkcjonowanie komórek skóry, rogówki oka, wzrost i różnicowanie komórek nabłonkowych, jak również wpływ na prawidłowe widzenie o zmierzchu oraz przy słabym świetle. Pełni on ważną funkcję w powstawaniu hormonów tarczycy, jest niezbędna do rozwoju płodu, wpływa na wzmocnienie układu odpornościowego. Pełni także rolę przeciwutleniacza, neutralizując szkody wywołane przez wolne rodniki, jak również obniża poziom cholesterolu [ 1, 2, 6, 10].

Głównym źródłem witaminy A w pożywieniu są rośliny, które syntetyzują i gromadzą duże ilości β-karotenu. β karoten jest prowitaminą witaminy A przekształcaną w organizmie człowieka w retinol, retinal i kwas retinowy [4]. β-karoten pełni ważną funkcję w procesie opóźnienia starzenia się skóry. Uważa się, że osoby, które zażywają dużą ilość karotenu, zachowują dłużej młodość. Dlatego warto spożywać pokarmy bogate właśnie w ten składnik, czyli: ciemnozielone, żółte i czerwone warzywa, np. szpinak, brokuły, marchew, botwiny oraz dynie i morele, które również zawierają dużą ilość witaminy A [7].

W przypadku nadmiernego spożywania alkoholu, leków bądź też przy nadmiernym wysiłku fizycznym (np. podczas uprawiana sportu), jak również w wyniku zimna, stresu, dolegliwości żołądkowo-jelitowych czy wątrobowych może nastąpić nieprawidłowe przyswajanie przez organizm witaminy A. W tym przypadku należy zwiększyć jej codzienną dawkę w postaci bogatej w tę witaminę diety bądź też suplementację lekami [3, 7].

W kosmetyce stosuje się niemal wyłącznie retinol oraz jego pochodne. Retinol jest bowiem niezbędny do reprodukcji tkanki skórnej. Z kolei retinal obecny jest w procesie widzenia, a kwas retinowy pobudza wzrost i różnicowanie tkanek. Retinol posiada zdolność przekształcania się w retinal i kwas retinowy, dzięki czemu łączy działanie wszystkich trzech substancji. Jest on źródłem wszystkich retinoidów, neutralizuje wolne rodniki oraz posiada właściwości promieniochronne [4].

Do głównych objawów niedoboru witaminy A należą przede wszystkim: zaburzenia widzenia o zmierzchu (tzw. kurza ślepota), pogrubienie bądź wysuszenie rogówki oka, uczucie suchości oka, swędzenia oka, męczliwość oczu, opóźnienie rozwoju umysłowego, brak apetytu, częste infekcje – głównie zatok, jak również przeziębienia, zahamowanie wzrostu, bezpłodność, tworzenie się kamieni fosforowo-wapniowych w nerkach, kruche, wolno rosnące paznokcie, tracące swój naturalny blask włosy. Mogą również występować zmiany skórne, takie jak: suchość skóry (na skórze głowy może pojawić się łupież, szczególnie przy równoczesnym niedoborze białka) oraz wysypka skórna [1, 2, 3, 6, 10].

Niedobór witaminy A powoduje nadmierne powstawanie łoju w gruczołach łojowych, co może być przyczyną powstawania trądziku. Niedostateczna ilość tej witaminy powoduje również zaburzenie procesu keratynizacji gruczołu, co zapoczątkowuje powstawanie mikrozaskórników w gruczołach [5].

Skóra narażona na intensywne działanie czynników ją uszkadzających oraz skóra starcza wymaga przede wszystkim regeneracji przyspieszenia procesów wzrostowych. W tym celu wskazane jest stosowanie kosmetyków z retinolem, który wspiera naturalne procesy przeciwstarzeniowe, a dzięki swojej budowie lipofilowej, retinol jest bardzo dobrze przyswajany przez skórę i penetruje w jej głąb, dzięki czemu skutecznie przeciwdziała procesom starzenia głównie endogennego [4].

Witamina A pobudza syntezę czynników wzrostowych w komórkach, tym samym odpowiada za ich prawidłowy wzrost oraz reprodukcję w warstwie podstawnej naskórka, która jest odpowiedzialna za tworzenie wszystkich rodzajów komórek naskórka. Po podaniu na skórę retinoidów zaobserwowano uporządkowanie procesów wzrostowych naskórka oraz regenerację w warstwie ziarnistej. Warstwa rogowa staje się cieńsza, zostaje zahamowany proces hiperkeratozy, znikają zrogowacenia oraz zmniejsza się transepidermalna utrata wody z naskórka. Regulacji ulegają też melanocyty, co korzystnie wpływa na likwidację przebarwień. Pod wpływem retinolu obserwuje się również spłycenie zmarszczek, skóra staje się bardziej miękka oraz poprawia się jej koloryt [4]. Pod wpływem retinoidów zmniejsza się proces rogowacenia, również rogowacenia ujść mieszków włosowych, co korzystnie wpływa na zahamowanie powstawania zaskórników, a tym samym zmniejszenia aktywności gruczołów łojowych, a to przyczynia się do zwalczania trądziku, poprzez lepsze odprowadzenie sebum, oraz udrożnienie ujść mieszków włosowych [4].

Witamina A powoduje wzrost syntezy kolagenu typu I i III oraz elastyny w skórze właściwej, przy czym zarówno kolagen, jaki i elastyna, zachowują swoją prawidłową budowę, poprawiając tym samym elastyczność i sprężystość skóry. Witamina A hamuje również aktywność tych enzymów, które powodują rozpad kolagenu i elastyny bądź też ich częściowe uszkodzenie. Przyczynia się tym samym do poprawy wyglądu skóry, zwłaszcza skóry dojrzałej, której proces syntezy i rozkładu kolagenu i elastyny jest często zachwiany. Efektem tych działań jest przede wszystkim zmniejszenie, wygładzenie oraz spłycenie zmarszczek, jak również poprawa jędrności i elastyczności skóry. Obecnie retinol jest stosowany nie tylko w preparatach do twarzy. Ma on również zastosowanie w preparatach do pielęgnacji całego ciała ze względu na poprawę elastyczności skóry, jak i walki z cellulitem [4]. Witamina A pobudza także tworzenie się nowych naczyń krwionośnych, co nazywamy procesem angiogenezy. Dzięki temu skóra jest lepiej ukrwiona, a tym samym bardziej odżywiona oraz poprawia się znacznie jej koloryt [4].

Działanie przeciwłojotokowe ma kwas 13-cis-retinowy. Zmniejsza on gruczoły łojowe oraz ogranicza wydzielanie przez nich sebum. Redukuje powstawanie zmian trądzikowych poprzez niszczenie populacji bakterii Propionibacterium acnes. Dzięki przemianie w skórze retinolu w kwas retinowy poprawia się stan skóry osób z cerą tłustą, trądzikową oraz mieszaną z tendencją do powstawania zaskórników [4]. Do leczenia trądziku używa się następujących retinoidów: adapalen (0,1%), izotretynoina (0,05%), tazaroten (0,05% i 0,1%), tretynoina (0,05%) [8] (Ryc. 2).

6

Ryc. 2. Kuracja retinoidami przed i po zabiegu. Źródło: http://mediestetica.eu/?page=zabiegi_leczenie_tradziku

Miejscowe działanie retinoidów powoduje nie tylko poprawę skóry trądzikowej, czy też starzejącej się w wyniku działania promieni słonecznych. Retinoidy są również skuteczne w leczeniu łuszczycy, jak i rogowacenia starczego. Retinol stosowany jest również w leczeniu zaburzeń pigmentacji, która jest nierzadko następstwem trądziku. Jest to możliwe dzięki przywracaniu w pewnym stopniu równowagi stanu skóry. Jednak stosowanie tego specyfiku wiąże ze sobą efekty niepożądane, m.in. podrażnienie skóry oraz działanie teratogenne. Stosowanie retinoidów może również spowodować takie objawy, jak przy kontaktowym zapaleniu skóry. Jest to jednak rzadko spotykane zjawisko i można w prosty sposób sprawdzić, czy dana osoba jest uczulona na witaminę A bezpośrednio poprzez test płatkowy [9].

Podobnie jak niedobór, może być groźny również nadmiar witaminy A w organizmie. Do najważniejszych objawów hiperwitaminozy A należą między innymi powiększenie wątroby, suchość skóry, wytrzeszcz oczu lub oczopląs, obrzęki w nasadach kości kończyn, zmiany łojotokowe skóry, pękanie kącików ust, brak apetytu oraz przyrost masy ciała, bóle głowy (Ryc. 3), nudności, bóle brzucha, zawroty głowy, drażliwość, zaburzenia miesiączkowania, świąd skóry [2, 6, 10]. U dzieci stwierdza się również uwypuklone ciemiączko oraz w rzadszych przypadkach wodogłowie [1]. W przypadku przyjęcia jednorazowej, ale dużej dawki retinolu można doprowadzić do uszkodzenia płodu, dlatego kobiety podczas ciąży powinny unikać wątróbki, która jest bogata w witaminę A [10]. Doustne środki antykoncepcyjne zwiększają zawartość witaminy A w organizmie, co również może przyczynić się do jej hiperwitaminozy [1].

7

Ryc. 3. Efekt nadmiaru witaminy A – silny ból głowy. Źródło: http://www.witaminaa.com.pl/wp-content/uploads/2011/10/nadmiar_witA.jpg

Literatura

1. Szczypka M., Gajewska J. ABC Witamin i Minerałów. Agencja Wydawnicza „Eros” s.c. Wyd. pierwsze. Warszawa 2000, 15-18.

2. Krawczyńskiego M. Żywienie dzieci w zdrowiu i chorobie. Wydawnictwo Help-Med. s.c. Kraków 2008.

3. Oberbeil K. Witaminy. Świat Książki. Warszawa 1997, 17-32.

4. Arct J., Majewski S., Pytkowska K. Kosmetyczne zastosowanie witamin A i E. Wyższa Szkoła Zawodowa Kosmetyki i Pielęgnacji Zdrowia w Warszawie. Warszawa, 200-, 120-125;135-143.

5. Webster F., Anthony V. Rawlings. Trądzik Diagnostyka I leczenia. Czelej Sp. z o.o. Lublin 2009. 53-61.

6. Stawarz J., Stawarz R., i sp. Biologia. Nowa era. Wyd. drugie. Warszawa 2005. 52-53.

7. Gawęcki J. Witaminy. Akademia Rolnicza. Poznań 2002. 8;23-25.

8. Nowicka D. Choroby łojotokowe skóry. KosMeD Danuta Nowicka. Wrocław 2011. 21-23.

9. Draelos Z. D. Kosmeceutyki Medyczne Urban&Partner. Wrocław 2006. 29-35;100;139-140;155;159-160.

10. Scott-Moncrieff Ch. ABC witamin. Świat Książki. Warszawa 2005. 41-44.

*Autorka jest studentką II roku kosmetologii oraz członkinią uczelnianego Koła Naukowego Patofizjologii. Opiekun Koła: dr Jolanta Batko