Witamina E i koenzym Q - przyjaciele skóry

Written by Lidia Sarapuk
Rate this item
(0 votes)

Witamina E

Jest to substancja oleista, rozpuszczalna w tłuszczach i rozpuszczalnikach organicznych. Witamina E określa tak naprawdę grupy ośmiu związków naturalnych nazywanych tokoferolami i tokotrienolami. Zaliczamy do nich po cztery tokoferole (Ryc. 1) i tokotrienole (Ryc. 2): alfa, beta, gamma i delta. Różnią się one między sobą liczbą i rozmieszczeniem podstawników metylowych w pierścieniu aromatycznym układu. Dlatego związki te wykazują różną aktywność biologiczną. Najsilniejsze działanie wykazuje alfa-tokoferol, który najczęściej występuje w przyrodzie [1]. Natomiast beta- i gamma-tokoferole wykazują o 50% niższą aktywność niż alfa-tokoferol. Z kolei gamma-tokoferol chroni najlepiej przed tlenkami azotu. Witamina E nie jest syntetyzowana przez organizm człowieka, może być dostarczana jedynie drogą pokarmową.

9

 Ryc. 1. Wzór strukturalny tokoferoli [2]. 

8

Ryc. 2. Wzór strukturalny tokotrienoli [2].

 

Działanie tokoferoli w organizmie jest wielostronne. Uważa się, iż witamina E odpowiedzialna jest za płodność, ponieważ stymuluje prawidłowy rozwój narządów rozrodczych. Potwierdza to również pochodzenie nazwy tokoferol od greckich słów tocos – potomstwo i pherein – rodzić [3].

Nie bez przyczyny witamina E bywa nazywana „witaminą młodości”. Bierze bowiem udział w procesie niszczenia endogennych rodników (tzw. wolne rodniki), które przyspieszają proces starzenia się skóry. Tokoferole hamują procesy utleniania zarówno w badaniach in vivo, jak i in vitro. Z powodu powinowactwa do lipidów, w tym fosfolipidów błon komórkowych, wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i ceramidów, hamuje utlenianie tych substancji. Z tego względu witamina ta jest dodawana jako antyutleniacz do preparatów zawierających w swoim składzie witaminę A oraz do olejów spożywczych [3]. Witamina E zaliczana jest do biologicznych antyoksydantów chroniących błony komórkowe przed utlenianiem. Tokoferole przerywają łańcuchowe reakcje rodników w skórze. Produktem ich reakcji z wolnym rodnikiem jest rodnikowa forma witaminy E, tzw. rodnik tokoferylowy, który zatrzymuje procesy degradacji błon. Rodnik tokoferylowy może zostać rozłożony do nieszkodliwych związków chemicznych, jak również zostać zregenerowany i przekształcony do początkowej formy witaminy E. Drugi z opisanych procesów wymaga obecności witaminy C, dlatego wspólnie z nią tokoferol wspomaga skutecznie żywotność komórek w ustroju. Wnikanie witaminy E przez skórę jest ułatwione dzięki lipofilowości tokoferoli oraz ich podobieństwu do cementu międzykomórkowego. Po przejściu przez warstwę rogową naskórka, wnika w głąb do skóry właściwej. Witamina E posiada ważną zdolność do wbudowywania się w struktury błony komórkowej i lipidów cementu międzykomórkowego. Dzięki takiemu usytuowaniu jest obecna w miejscach narażonych na zniszczenie [4].

Wpływ na barierę naskórkową

Tokoferole dzięki specyficznej budowie mają podobne działanie kosmetyczne jak ceramidy, nienasycone kwasy tłuszczowe, sterole, a mianowicie uzupełniają braki w warstwach lipidowych cementu międzykomórkowego warstwy rogowej. Jednocześnie chronią przed utlenianiem lipidy nienasycone, które budują barierę naskórkową, np. kwas linolowy. W efekcie stosowanie tokoferoli uzupełnia braki oraz przeciwdziała powstawaniu uszkodzeń w warstwie chroniącej skórę przed utratą wody. Zmniejszenie transepidermalnej utraty wody poprawia elastyczność i miękkość naskórka. Działanie ochronne utrudnia przenikanie przez warstwę rogową substancji mogących wywołać podrażnienie [4].

Wpływ na żywe warstwy naskórka i skórę właściwą

Efektem działania tokoferoli na żywe warstwy naskórka jest ochrona błon komórkowych. Przejawia się to w zapobieganiu powstawaniu podrażnień i stanów zapalnych oraz łagodzeniu istniejących już zmian. Mechanizm ten znajduje zastosowanie w kosmetykach plażowych. Użycie kosmetyków z witaminą E przed i po opalaniu znacząco obniża wystąpienie zmian rumieniowych powstających w wyniku promieniowania UVB. Jest to działanie przeciwzapalne. Tokoferole mają także znaczenie w procesie kancerogenezy. Znacząco zapobiegają nitrowaniu zasad w DNA. Ograniczają w ten sposób jeden z mechanizmów odpowiedzialnych za rozwój nowotworu spowodowany promieniowaniem UV [4].

 Wpływ na naczynia krwionośne

Badania wykazały, iż systematyczne stosowanie kosmetyków z zawartością witaminy E poprawia ukrwienie skóry. Prawdopodobną przyczyną poprawy stanu naczyń kapilarnych jest zmniejszenie uszkodzeń komórek, które spowodowane są działaniem wolnych rodników. Właściwości przeciwzapalne tokoferoli mogą pośrednio zmniejszać ryzyko tworzenia się teleangiektazji [4]. Witamina E wzmacnia ściany naczyń krwionośnych oraz zapobiega przedwczesnemu rozpadowi czerwonych krwinek. Tokoferole zapobiegają wystąpieniu chorób sercowo-naczyniowych. Witamina E stosowana jest w leczeniu miażdżycy oraz chorób serca, ponieważ zapobiega utlenianiu LDL lipoprotein, co może powodować zmniejszenie blaszki miażdżycowej oraz obniżenie ciśnienia krwi [5].

Tokoferole ochronią przed powstawaniem zaćmy, ponieważ hamują peroksydację białek soczewki oka przez wolne rodniki [5]. Badania wykazały, iż witamina E może także zapobiegać rozwojowi nowotworów. Dzięki szybkiej eliminacji wolnych rodników, które powodują uszkodzenie komórek i prowadzą do powstania nowotworu zapobiega temu procesowi. Wykazano także pozytywne znaczenie dla działania układu immunologicznego człowieka. Z wiekiem stajemy się bardziej podatni na choroby i infekcje, jednak witamina E może temu zapobiec. Codzienne jej spożywanie poprawia aktywność układu immunologicznego [6]. Ze względu na rozpowszechnienie tokoferoli w przyrodzie awitaminoza E nie występuje u ludzi. Dzienne zapotrzebowanie na tę witaminę wynosi 10-30 mg. Działanie witaminy E wspomaga łączenie jej z witaminami B-kompleks, inozytolem oraz witaminą C [3].

Niedobór witaminy E

Niedobór witaminy E w organizmie rzadko jest spowodowany niedostarczeniem jej w pożywieniu, a znacznie częściej zespołem złego wchłaniania, zarośnięciem dróg żółciowych lub biegunką. Wchłanianie tej witaminy z pożywienia zachodzi w jelicie cienkim w obecności kwasów żółciowych. Niedobór lub brak żółci w przewodzie pokarmowym znacząco utrudniają jej wchłanianie [2, 3].

Niedobór witaminy E może powodować: - nagromadzenie się w organizmie nadtlenków tłuszczowych, które ograniczają stabilność i spójność lipidowych membran komórkowych, czego wynikiem jest zwiększona utrata wody przez naskórek, - gorsze gojenie się ran, - nieprawidłowe ukrwienie skóry, - zmniejszenie ilości miozyny i kreatyny w mięśniach, - zaburzenia funkcjonowania i osłabienie mięśni szkieletowych, - nadmierne rogowacenie i wczesne starzenie się skóry, - zwiększenie zawartości cholesterolu w tkankach i surowicy krwi, - zwiększenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, - niedokrwistość, - pogorszenie wzroku, - bezpłodność, - zwiększenie ryzyka poronień i przedwczesnego porodu, - przewlekły niedobór może prowadzić do zaburzeń neurologicznych [2, 3, 5, 7].

Naturalnymi źródłami witaminy E są: oleje (kukurydziany, awokado, sojowy, lniany, arachidowy, słonecznikowy, z orzecha włoskiego), żółtko jajka, mleko, marchew, zielony groszek, brukselka, brokuły, szpinak, orzechy włoskie i ziemne, migdały, kiełki nasion zbóż (w szczególności pszenicy), a także liście pokrzywy, mięty, mniszka lekarskiego i nasturcji [1, 2, 8].

Zastosowanie witaminy E w kosmetologii

 Witamina E jako antyoksydant stabilizujący strukturę tłuszczów nienasyconych okazuje się kluczowym składnikiem kosmetyków. Jest częstym surowcem preparatów przeznaczonych do pielęgnacji skóry starzejącej się. Występuje w kremach witaminowych i odżywczych, i substancjach do kąpieli [7].

Witamina E pomaga w leczeniu dolegliwości skórnych, takich jak plamy starcze, które pojawiają się głównie na dłoniach. Plamy te powstają w wyniku utleniania tłuszczu przez wolne rodniki. Pozytywne efekty witamina ta wykazuje również w leczeniu grzybicy skóry. Udowodniono także, iż tokoferole przyspieszają regenerację tkanki po oparzeniach lub zranieniach [8, 9]. Ze względu na działanie przeciwzapalne octan tokoferolu jest składnikiem preparatów przed i po opalaniu. Tokoferole zmniejszają uszkodzenia skóry, rumień oraz opuchliznę będącą wynikiem promieniowania UV.

Wskazaniami do stosowania leczniczo witaminy E są: łojotokowe zapalenie skóry, trądzik pospolity i różowaty, owrzodzenia oraz troficzne zaburzenia skóry, włosów, paznokci [10]. Podsumowując, witamina E jest skutecznym antyoksydantem zapobiegającym starzenie się skóry oraz całego organizmu. Tokoferole chronią skórę przed utratą wody oraz działają normalizująco w stanach zapalnych.

Witamina Q

Przejdźmy teraz do przedstawienia koenzymu Q10 (CoQ10) nazywanego inaczej ubichinon lub ubidekarenon. Określany jest także jako witamina Q. Oznaczenie Q10 sygnalizuje obecność 10 jednostek izoprenowych w cząsteczce. Liczba jednostek izoprenowych w komórkach ssaków wynosi z reguły 10, natomiast w komórkach bakterii najczęściej 6.

Ubichinon został odkryty w 1957 roku przez F. Crene’a i współpracowników. Badania zostały przeprowadzone w Laboratorium Badań Enzymatycznych Uniwersytetu w Wisconsin, w trakcie których z przestrzeni komórkowej serca wołu został wyizolowany żółty związek. Z kolei w 1959 roku inna grupa naukowców wyizolowała ten sam związek i opisała jego budowę chemiczną [12]. Koeznym Q10 to substancja odżywcza występująca w każdej żywej komórce. Znajduje się w mitochondriach ludzi, roślin i zwierząt. Odpowiedzialny jest za wytwarzanie energii w organizmie [13].

Ubichinon to niezbędny składnik łańcucha oddechowego, w którym pełni on rolę przenośnika elektronów. Związek ten dobrze przenika przez naskórek. Koenzym Q10 jest antyoksydantem podobnie jak witamina E. Ubichinon niszczy wolne rodniki oraz przyczynia się do regeneracji alfa-tokoferolu. Związek ten chroni tłuszcze oraz białka błonowe przed utlenianiem. Właściwości antyoksydacyjne wykazuje zredukowana postać koenzymu Q10 – ubichinon (CoQH2) oraz rodnik ubisemichinonowy (CoQ10H) [14].

CoQ10 wykazuje działanie spowalniające proces starzenia się fibroblastów. Są to komórki znajdujące się w warstwie skóry właściwej oraz odpowiadające za produkcję białek: kolagenu i elastyny. Z wiekiem ich zawartość w skórze maleje, co skutkuje zmniejszeniem elastyczności, jędrności i napięcia. Ubichinon skutecznie opóźnia powstawanie zmian wynikających ze starzenia się skóry [14].

Kolejnym ważnym działaniem koenzymu Q10 jest ochrona skóry przed promieniami UVA. Proces fotostarzenia się skóry spowodowany jest oksydacją struktur komórkowych. Badania potwierdziły, iż ubichinon chroni keratynocyty przed działaniem UVA, co przekładało się na zmniejszenie uszkodzeń DNA. Innymi słowy, związek ten wnika do żywych komórek naskórka, gdzie ulega redukcji. Koenzym Q10 przyczynia się do przedłużenia życia komórek i usuwa zmiany spowodowane działaniem wolnych rodników [14].

Koenzym Q10 stosowany jest w leczeniu niewydolności serca. Badania wykazały, iż ubichinon zmniejsza skłonność płytek krwi do zlepiania się i tworzenia skrzeplin. Zmniejsza w ten sposób ryzyko wystąpienia zawału serca. CoQ10 może także zapobiegać utlenianiu cholesterolu LDL w osoczu, a w konsekwencji miażdżycy [6]. Działanie ubichinonu to także łagodzenia stanów zapalnych skóry oraz wzmocnienie systemu odpornościowego organizmu. Wskazaniem do stosowania koenzymu Q10 jest: nadciśnienie tętnicze, paradontoza, przewlekłe przemęczenie organizmu oraz przebieg chemioterapii [1].

 Ubichinon jest syntetyzowany przez organizm człowieka. Prekursorem części benzochinonowej jest tyrozyna, a jednostki izoprenowe tworzone są przez kwas mewalonowy. Do 25. roku życia ubichinon jest syntetyzowany w ilościach wystarczających, z pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Reakcja ta ma miejsce w mitochondriach. Wraz z wiekiem stężenie w krwi i tkankach spada, dlatego dostarczenie z zewnątrz staje się niezbędne [11]. Biosyntezę ubichinonu zwiększa stres oksydacyjny w wyniku działania zimna, wysiłek fizyczny oraz hormony tarczycy [14]. Dzienna doustna dawka dla osoby dorosłej wynosi 30-60 mg [15]. Stężenie koenzymu Q10 w organach jest różnorodne. Największe w mięśniu sercowym, wątrobie oraz nerkach [15].

 Naturalnymi źródłami koenzymu Q10 są: ryby: tuńczyk, makrela, sardynki, a także oleje roślinne: sojowy, rzepakowy [6].

 Zastosowanie koenzymu Q10 w kosmetologii

 Koenzym Q10 to antyoksydant, który znalazł zastosowanie jako składnik preparatów do codziennej pielęgnacji. Jego korzystne znaczenie dla cery opiera się na hamowaniu procesu starzenia się skóry, w wyniku wyłapywania wolnych rodników. Regularne stosowanie preparatów z zawartością koenzymu Q10 prowadzi do spłycenia głębokich zmarszczek, zwiększenia nawilżenia i elastyczności skóry oraz rozjaśnienia przebarwień. Cera odzyskuje młody wygląd i blask. Ubichinon jest składnikiem kremów ochronnych, odżywczych oraz nawilżających [11]. Jest także substancją wchodzącą w skład preparatów przeciwzmarszczkowych oraz odmładzających, ponieważ dostarcza energii oraz przyspiesza metabolizm komórkowy [14]. Ze względu na fakt, iż związek ten nie powoduje skutków ubocznych w postaci pieczenia, podrażnienia jest wykorzystywany do produkcji preparatów przeznaczonych dla cery wrażliwej [14].

Koenzym Q10 znajduje również zastosowanie w procesie odtruwania organizmu, w skutek działania chemicznych substancji szkodliwych lub leków [15].

 Literatura

 1. E. Mindell, „Biblia witamin dla dzieci”, (1999), MUZA SA, Warszawa: 50 - 53; 72; 207.

 2. A. M. Papas, „Wielka kariera witaminy E”, (2001), MUZA SA, Warszawa.

 3. A. Kołodziejczyk, „Naturalne związki organiczne”, (2004), PWN, Warszawa: 530 - 532.

 4. K. Arct, K. Pytkowska, K. Kifert, A. Pauwels, „Kosmetyczne zastosowanie witaminy A i E”, (2000), Wyższa Szkoła Zawodowa Kosmetyki i Pielęgnacji Zdrowia, Warszawa.

 5. S. Maśliński, J. Ryżewski, „Patofizjologia”, (2007), Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa: 982 - 983.

 6. A. H. Prssman, S. Buff , „Witaminy i minerały. Przewodnik dla każdego”, (2006), Klub Dla Ciebie, Warszawa:197 - 209; 349 - 354.

 7. W. Malinka, „Zarys chemii kosmetycznej”, (1999), Wydawnictwo Volumed, Wrocław: 91 - 92.

 8. A. Jabłońska – Trypuć, R. Czerpak, „Surowce kosmetyczne i ich składniki”, Tom I, (2007), Białystok: 134.

 9. J. J. Thiele, S. Ekanayake – Mudiyanselage, S. N. Hsieh, „Witaminy jako kosmeceutyki: witamina E”, [w:] „Dermatologia kosmetyczna” (2006): 37 - 43.

 10. B. Jaroszewska, „Kosmetologia”, (2008), Wydawnictwo ATENA, Warszawa: 118.

 11. K. Brzeziński, „Koenzym Q10 w suplementach diety oraz kosmetykach”, [w:] Rynek Kosmetyczno - Farmaceutyczny (2008), (1): VII - IX.

 12. A. Danysz, J. Drzewosk, „Koenzym Q10”, [w:] Medycyna Sportowa Vol.17, Nr 9, 2001: 369 - 372.

 13. M. Noszczyk, „Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska”, (2011), Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa: 149.

 14. E. Potargowicz, M. Staniszewska, E. Szerszenowicz, „Koenzym Q10 - właściwości i zastosowanie w kosmetyce”, [w:] Polish Journal of Cosmetology (2006), 9(1): 2 - 6.

 15. M. Molski, „Chemia piękna”, (2005), Wydawnictwo Wyższa Szkoła Zawodowa Pielęgnacji Zdrowia i Urody w Poznaniu, Poznań: 264 - 265.

 *Autorka jest studentką II roku kosmetologii oraz członkinią uczelnianego Koła Naukowego Patofizjologii. Opiekun Koła: dr Jolanta Batko