Piramidalna (r)ewolucja, czyli jak zbudowano piramidę zdrowego żywienia?

Written by dr inż. Magdalena Jeszka-Skowron, lic. Marzena Kaczmarek-Olejniczak
Rate this item
(0 votes)

Słowa kluczowe: piramida zdrowego żywienia, zalecenia żywieniowe, historia żywienia 

Streszczenie

Piramida żywieniowa oraz zalecenia żywieniowe nie są nowością ostatnich lat. W niniejszym artykule omówiono pierwsze zalecenia żywieniowe oraz to jak doszło do powstania dzisiejszej piramidy zdrowego żywienia.

Summary

Food pyramid and dietary recommendations are not new in recent years. In this article we discussed the first dietary recommendations and the origins of today's healthy eating pyramid.

 

 

Wiedza dotycząca prawidłowego żywienia z punktu widzenia zdrowia rozwijała się latami. Przez wieki przekazywano w przeróżny sposób zalecenia dotyczące zachowań żywieniowych, wyboru żywności oraz jej przygotowania. Uznawano, że konsumpcja niektórych produktów żywnościowych jest ważna dla zachowania zdrowia. Równocześnie z rozkwitem nauki rozwijała się wiedza na temat zdrowego odżywiania. Współczesne zalecenia żywieniowe uwzględniają zarówno styl życia, jak i wybór odpowiedniego produktu żywnościowego [1].

 

Poniżej przedstawiono jak tworzono pierwsze zalecenia żywieniowe i jak doszło do powstania dzisiejszych zaleceń zdrowego żywienia, w tym najnowszej piramidy żywienia obowiązującej w Polsce.

 

        Rok 1890

    Powstają pierwsze standardy żywieniowe dla populacji amerykańskiej stworzone przez Wilburga Atwatera [2]. Atwater badając Amerykanów z różnych środowisk, zbudował dla nich kompozycje żywieniowe mające na celu uzupełnienie ich potrzeb fizjologicznych. Jego standardy żywieniowe kładły nacisk przede wszystkim na białko jako budulec mięśni, koszty żywności, metody jej przygotowania i jej marnotrawstwa.

 

    Rok 1916

W roku 1916 Caroline Hunt ogłosiła pierwszy narodowy przewodnik żywieniowy klasyfikujący żywność w pięciu następujących grupach:

 

I – mięso, mleko, ryby, drób, jaja,

II – chleb i inne produkty zbożowe,

III – masło i przyjazne tłuszcze,

IV – warzywa i owoce,

V – cukry proste.

   W latach 1921-23 Caroline Hunt opublikowała powyższe pięć grup żywności w formie rodzinnego przewodnika żywienia [2].

 

         Lata 1940-49

Na początku lat czterdziestych opracowano siedem grup produktów żywnościowych, tzw. basic seven [2]. Graficznie przedstawiono je w formie okręgu, aby ukazać ich równorzędność. Ze względu na wojnę lista ta zawierała jednak głównie spis produktów zastępczych i racjonowanych pełnowartościowych produktów żywnościowych. Modyfikacji została poddano w 1946 roku, kładąc nacisk na spożywanie posiłków obfitych i wartościowych w miejsce zastępczych z czasów wojny.

 

         Rok 1956

      Departament Rolnictwa USA opublikował dokument pt. Podstawy prawidłowej diety dzielący żywność już tylko na cztery grupy: mleko, mięso, owoce i warzywa oraz chleb [2]. Wskazówki żywieniowe zostały oparte na badaniach konsumpcji w USA w latach 1948-54. Podkreślono wówczas szczególnie produkty bogate w witaminy A, C oraz wapń ze względu na ich bardzo duże braki w spożyciu wśród społeczeństwa Amerykanów. Na podstawie tego dokumentu w 1958 roku opracowany został przewodnik dla rodzin pt. Food for Fitness (Pokarm dla zdrowia).

 

         Lata 1995- 2001

W roku 1995 powstał raport Komitetu ds. zasad żywienia (Dietary Guidelines Advisory Committe) przedstawiony Departamentowi Zdrowia i Departamentowi Rolnictwa [3]. W raporcie tym po raz pierwszy przedstawiono Piramidę żywienia – przewodnik po codziennym żywieniu. Jej istotą było zwrócenie uwagi społeczeństwa na różnorodność w odżywianiu, gdyż żaden pojedynczy pokarm nie uzupełni wszystkich potrzeb odżywczych człowieka. By zapewnić organizmowi dopływ wszelkich niezbędnych substancji, wskazywano na ilościowy wybór z każdej z pięciu grup wyszczególnionych w piramidzie żywienia. I tak większość kalorii powinna być przyswojona z grupy zbóż, warzyw i owoców, nieco mniej z nabiału, mięsa i roślin strączkowych. Żywność bogata w tłuszcze i cukier powinna być wybierana sporadycznie i w niewielkich ilościach [3].

Jednakże okazało się, że pierwsza piramida nie tylko nie pomagała, ale i szkodziła zdrowiu, służąc jedynie interesom amerykańskiego rolnictwa i przemysłu spożywczego.

W odpowiedzi na pierwszą piramidę w 2001 roku powstaje nowa rewolucyjna piramida zdrowego żywienia oparta o nowsze badania z uwzględnieniem założeń diety śródziemnomorskiej [4]. Jej autor dr Walter Willett jako pierwszy położył nacisk na aktywność fizyczną, ukazując ją jako warunek zdrowia, właściwego wspomagania trawienia i spalania nadmiaru dostarczonej z pokarmem energii [4].

 

         Rok 2004

Na podstawie badań ankietowych społeczeństwa amerykańskiego, stwierdzono, że mimo iż większość konsumentów słyszała o piramidzie żywienia to mniej niż 1% z nich stosuje się do jej wskazań [5]. Zrodziło to wątpliwości, czy piramida żywienia w takim kształcie, w jakikolwiek sposób może stymulować i motywować konsumentów do poprawnego zdrowego żywienia i kontroli masy ciała. W związku z tym opracowano nowy system promocji zdrowego żywienia o nazwie My Pyramid (Rys. 1) [5].

 

PIRRys1

Nowy system promocji został ukierunkowany na indywidualne potrzeby konsumenta uzależnione od jego aktywności fizycznej oraz na uwrażliwieniu konsumentów na znajdowanie przyjemności w jedzeniu bez przejadania się. Równocześnie ukazuje się wersja dla dzieci (Rys. 2).

PIRRys2

Niedawno system ten zamieniono na My Plate (Rys. 3). Jest to kolejny i aktualny przewodnik żywienia opublikowany przez Amerykański Departament Rolnictwa, który jest obecny na opakowaniach żywności i stosowany w edukacji żywieniowej w Stanach Zjednoczonych [7].

PIRRys3

Problemem niezdrowej diety prowadzącej do poważnych schorzeń, takich jak: otyłość, cukrzyca typu II czy nadciśnienie, zainteresowano się również w Europie. W niektórych państwach europejskich wdrożono rządowe programy zdrowego żywienia koncentrujące się na specyfice każdego kraju, szczególnie w kwestii dostępności żywności i uwarunkowań kulturowych.

Pod egidą WHO zostaje opracowany program CINDI (Narodowy Zintegrowany Program Redukcji Zagrożeń Chorobami Niezakaźnymi) mający na celu zmniejszenie zachorowalności i śmiertelności poprzez ograniczenie obszarów ryzyka tzn. spożycia alkoholu, niezdrowego jedzenia, palenia papierosów, nadmiernego stresu i braku aktywności fizycznej [8]. Program CINDI opierał się na promocji zdrowego żywienia poprzez wdrażanie hasła:

12 KROKÓW KU ZDROWEMU ŻYWIENIU, czyli przede wszystkim:

- spożywaniu minimum 400 g warzyw i owoców dziennie,

- redukcji do minimum cukru, tłuszczów i soli,

- codziennej aktywności fizycznej,

- kontroli masy ciała.

 

Kalendarium powstania piramidy zdrowego żywienia w Polsce

         Rok 1989

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych powstały zasady zdrowego żywienia tzw. dekalog zdrowego żywienia [9], w którym przedstawiono następujące zalecenia:

  1. Dbaj o różnorodność spożywanych produktów.
  2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.
  3. Produkty zbożowe powinny być dla ciebie głównym źródłem energii (kalorii).
  4. Spożywaj codziennie co najmniej 2 duże szklanki mleka. Można je zastąpić jogurtem, kefirem , a częściowo także serem.
  5. Mięso spożywaj z umiarem.
  6. Spożywaj codziennie dużo warzyw i owoców.
  7. Ograniczaj spożycie tłuszczów, w szczególności zwierzęcych, a także produktów zawierających nadmiar cholesterolu i izomery trans nienasyconych kwasów tłuszczowych.
  8. Zachowaj umiar w spożyciu cukru i słodyczy.
  9. Ograniczaj spożycie soli.
  10. Nie pij alkoholu.

     Twórcami powyższych zasad zdrowego żywienia byli eksperci/dietetycy z Instytutu Żywności i Żywienia, którzy prócz wyżej wymienionych wskazówek, zalecają również picie wody w odpowiedniej ilości [9].

 

         Rok 1990

W roku 1990 w Instytucie Żywności i Żywienia powstało graficzne uzupełnienie wyżej wspomnianego Dekalogu Zdrowego Żywienia – Piramida Zdrowego Żywienia [9]. Piramida była na początku upowszechniana przez Telewizję Polską w ramach regularnego programu pt. Klinika Zdrowego Człowieka, a następnie w postaci licznych artykułów prasowych, ulotek, broszur, a także w podręcznikach i czasopismach naukowych.

 

         Rok 2009

W związku z rozwojem wiedzy o roli żywienia w profilaktyce i leczeniu przewlekłych chorób niezakaźnych dokonano modyfikacji piramidy, zachowując jednak tradycyjnie utrwalony już układ i podział na grupy produktów spożywczych na 6 pięter:

1. produkty zbożowe,

2. warzywa,

3. owoce,

4. produkty mleczne,

5. produkty wysokobiałkowe,

6. tłuszcze (Rys. 4).

 PIRRys4

         Piramida zdrowego żywienia (Rys. 4) jest obowiązująca na dziś piramidą żywienia dla Polaków. Jednocześnie na podstawie najnowszych badań naukowych zasugerowano, że żywienie osób powinno być zindywidualizowane, dobrane do genomu danego człowieka. Najnowszą nauką zajmującą się tymi zagadnieniami jest nutrigenomika.

 

 

 

Piśmiennictwo

  1. Peckenpaugh N.J, Gajewska D (red. wyd. pol.) Podstawy żywienia i dietoterapia. Wrocław: Elsevier Urban&Partner:2011.
  2. Journal of The American Dietetic Association 1974;64:19-26
  3. Report of the Dietary Guidelines Advisory Committee on the Dietary Guidelines for Americans (1995)
  4. Walter C. Willett, Patrick J. Skerrett Eat, drink and be healthy. New York: Simon&Schuster:2001.
  5. www.fns.usda.gov/.../tools/mypyramidtracker.htm
  6. www.cnpp.usda.gov/mypyramidforkids.htm
  7. www.choosemyplate.gov
  8. WHO (2008) Food based dietary guidelines in the European Region EUR/03/5045414
  9. www.izz.waw.pl