Co ukrywa włos?

Written by Dr Dorota Patkowska, mgr inż. Angelika Janus
Rate this item
(1 Vote)

 

Zdrowe i piękne włosy stanowią naturalną ozdobę człowieka. I jakże często zdarza się, że marzenie o pięknych włosach staje się udziałem w tym samym stopniu kobiet, co mężczyzn. Nie ma bowiem wątpliwości, że zadbane i wypielęgnowane włosy są źródłem większej pewności siebie, pozytywnej oceny własnej osoby oraz zwiększają atrakcyjność i powab ich właściciel. Trudno więc zaprzeczyć stwierdzeniu, że rola psychospołeczna, jaką pełnią, jest niezwykle znacząca.

DP Rys.1. włosy ponętne 

Rys. 1. Uwodzicielskie włosy. Źródło: http://www.fryzjerstwo.pl/pl/wlosy/przedluzanie_wlosow/131.html

Obok funkcji estetycznej włosów ważna jest również ich funkcja ochronna:

  1. 1) włosy głowy zabezpieczają ją przed zimnem, gorącem i promieniowaniem UV;
  2. 2) brwi chronią oczy, kierując pot ku skroniom, a rzęsy przed kurzem i małymi owadami;
  3. 3) włosy w przewodzie słuchowym zewnętrznym i w przedsionku nosa wyłapują cząstki kurzu i brudu;
  4. 4) włosy pach i okolicy narządów płciowych nie pozwalają na bezpośrednie tarcie dwóch powierzchni skóry.

Ponadto włosy pełnią również funkcję czułych narządów dotykowych, przekazując subtelne doznania. Warto również podkreślić ich pomocniczą rolę w diagnozowaniu rozmaitych zaburzeń ogólnoustrojowych. Wyniki analizy włosa mogą bowiem dostarczyć informacji o zaburzeniach równowagi biopierwiastków oraz o zatruciach metalami ciężkimi (glinem, ołowiem, kadmem, rtęcią, arsenem, selenem) [1, 2].

Trochę anatomii i histologii

Mówiąc o włosie, nie można pominąć jego anatomicznej „otoczki”, czyli tzw. narządu włosowego. Tworzy go włos wraz z mieszkiem włosowym, gruczołami: łojowym i apokrynowym oraz mięśniem przywłosowym. Jest to twór zrogowaciały, który powstaje z komórek naskórka i występuje w obrębie skóry na całym ciele z wyjątkiem: warg, dłoni i podeszew, okolicy odbytu oraz ujścia moczowo-płciowego [1].

wosy2 1

Rys. 2. Włos w skórze. Źródło: Peters I M Kosmetyka. Warszawa:Stam;REA;2007.

U człowieka rozróżniamy trzy podstawowe rodzaje włosów:

     1. włosy meszkowe: pokrywają skórę tułowia i kończyn, są krótkie, słabe, często bez warstwy rdzennej;

     2. włosy długie: występują na głowie, brodzie, w dołach pachowych i w okolicy łonowej;

     3. włosy szczeciniaste, czyli rzęsy i brwi [1].

W rozwoju osobniczym człowieka wyróżnia się trzy okresy rozwoju owłosienia:

  • Owłosienie pierwotne – zaczyna się rozwijać w 3. miesiącu życia płodowego. Jest ono ciemniejsze od późniejszych włosów dziecka i zanika jeszcze przed urodzeniem lub tuż po nim. U wcześniaków można się nieraz spotkać z owłosieniem twarzy.
  • Owłosienie wtórne – różne rodzaje włosów rozwijają się w różnym czasie. Włosy na głowie osiągają swój pełny rozwój w przeciągu 10 lat. Włosy małych dzieci są delikatniejsze i bardziej miękkie niż u dorosłych. Owłosienie wtórne u dzieci występuje aż do dojrzałości płciowej.
  • Owłosienie ostateczne – zaczyna się wraz z rozpoczęciem dojrzewania płciowego. Pojawia się owłosienie pod pachami, na brodzie i w okolicach łonowych. Zmiany w owłosieniu ostatecznym zachodzą aż do 60. roku życia. U mężczyzn na przykład zarost osiąga właściwą gęstość dopiero w wieku 30 lat, a brwi i włosy rosnące w uszach mogą zagęszczać się do szóstego dziesięciolecia [3].

Liczba włosów u człowieka jest różna i zależy od okolicy ciała, barwy włosów i wieku człowieka. Na skórze głowy ich ilość na 1 cm2 waha się od 250-350. Z kolei w innych okolicach ciała ich gęstość jest prawie 6-krotnie mniejsza. Co do gęstości włosów należy zauważyć, że wyraźnie się zmniejsza się ona wraz z wiekiem. Najwięcej włosów mają naturalne blondynki, jednak ich włosy są cienkie i delikatne. Włosy brązowe są średnio grube i średnio gęste, natomiast włosy rude są najgrubsze, ale w stosunku do wymienionych jest ich mniej. Włosy ułożone są w stosunku do siebie równolegle, zaś do skóry – skośnie [1, 4].

Barwa włosów zależy od ilości barwnika, drobnych pęcherzyków powietrza, natłuszczenia i od samej budowy włosa. Barwnikiem jest melanina wytwarzana przez melanocyty opuszki włosa. Występuje ona głównie w komórkach i między komórkami warstwy korowej, a jej ilość decyduje o kolorze włosów i może się wahać od czarnego (dużo melaniny) do srebrzystobiałego (bardzo mało melaniny lub jej brak). W komórkach zrogowaciałych włosa znajdują się przestrzenie puste wypełnione powietrzem. Ich obecność wpływa na kolor włosów i jak można się domyślić jest ich szczególnie dużo we włosach siwych. Ustalenie barwy następuje w wyniku działania hormonów w okresie uzyskania dojrzałości płciowej. Kolor włosów zależy też od rasy, np. u Murzynów cała kora jest wypełniona ziarnami melaniny. Z kolei dzieci mają zwykle włosy jasne, które z wiekiem ciemnieją [1].

Spośród form melaniny można wyróżnić eumelaninę i feomelaninę. Eumelanina jest barwnikiem brązowym, który w stosunku do feomelaniny w przeważającej ilości obecny jest w ciemnych włosach. Barwnik ten ma budowę ziarnistą i występuje w postaci dużych skupisk. Ponadto nie zawiera siarki i jest wrażliwa na działanie utleniaczy, uzyskując w wyniku reakcji formy bezbarwne. Feomelanina z kolei ma barwę żółto-czerwoną. Występuje w przeważającej ilości w stosunku do eumelaniny u osób z jasną karnacją i cienkimi włosami. Barwnik ten jest bardziej rozdrobniony niż eumelanina i w stosunku do niej zawiera duże ilości siarki, która powoduje zwiększoną odporność na działanie środków utleniających. We włosach rudych natomiast występuje barwnik, który jest odmianą feomelaniny. Jego cząsteczka jest mała, ale zawiera dużo siarki, przez co zwiększona jest odporność na utlenianie [5].

Kształt włosa zależy głównie od rasy, ale jest też cechą dziedziczną:

  • rasę azjatycką charakteryzują włosy grube, sztywne, niekiedy lekko skręcone;
  • rasę europejską charakteryzują włosy delikatne, bardzo skręcone i lokowate;
  • rasę murzyńską charakteryzują włosy kędzierzawe, w tym włosy mogą być skręcone, bardzo kędzierzawe lub podobne do ziaren pieprzu [1].

Ciekawym zagadnieniem jest przekrój włosa. Jest on bardzo różny. Włosy sztywne, tak charakterystyczne dla Eskimosów, Indian oraz Azjatów, są na przekroju okrągłe. Z kolei włosy faliste są na przekroju owalne, a kędzierzawe mają kształt elipsy lub nerki [6].

włosy3 1

Rys. 3. Przekrój włosa. Źródło: Peacock L Piękne włosy. Warszawa:Bauer-Weltbild Media;2007.

Średnica włosa zależy od wieku, rasy, płci i może wynosić we włosach meszkowych od ok. 5µm do ok. 60-80 µm u dorosłego Europejczyka. Włosy dołów pachowych, włosy łonowe i włosy brody są grubsze i dochodzą do 200 µm.

Długość włosa natomiast zależy od takich czynników jak: wiek, płeć, rasa i okolice występowania. U Europejczyków włosy są długie, u Murzynów krótkie. Biorąc pod uwagę płeć, u kobiet ich długość może osiągać nawet 2 m. U mężczyzn włosy brody mogą mieć 1 m, rzęsy do 1 cm, a brwi do 10 cm. Sama szybkość wzrostu włosa również zależy od kliku czynników, takich jak: płeć, wiek, pora roku i miejsca występowania. Na owłosionej skórze głowy włos wzrasta około 1 cm w ciągu miesiąca [1].

 

Budowa włosa

Włos zbudowany jest z dwóch części: z korzenia znajdującego się w skórze właściwej i tkance podskórnej oraz z łodygi wystającej ponad powierzchnię naskórka, która nie zawiera żywych komórek.

włosy4

Rys. 4. Budowa włosa. Źródło: Jakubowicz M Anatomia człowieka. T.1. Poznań:WSZPZiU;2007.

Włos składa się z trzech koncentrycznie ułożonych warstw: powłoczki, kory i rdzenia.

Powłoczka włosa, nazywana też osłonką włosa zbudowana jest z płaskich, zrogowaciałych, martwych komórek (łusek) zachodzących na siebie dachówkowo w ten sposób, że wolne końce zwrócone są ku górze. Komórki te zawierają keratynę twardą i ściśle do siebie przylegają. W strefie formowania włosa, w mieszku włosowym, zewnętrzne komórki rosnącej tkanki włosowej na skutek panującego ciśnienia ulegają spłaszczeniu i nasuwają się jedne na drugie. Osłonka posiada 6-8 ułożonych dachówkowato warstw łusek. Łuski są przezroczyste, nie zawierają barwnika. Powłoczka (osłonka) włosa reguluje przenikanie substancji chemicznych, chroni włosy przed uszkodzeniem, gorącem oraz przesuszeniem. Jeżeli włos jest gładzony od korzenia do końcówki czuje się gładkość, jeśli odwrotnie to czuje się szorstkość [10].

Między łuskami znajduje się cement międzykomórkowy, który zapobiega parowaniu wody z wnętrza włosa. W skład cementu wchodzą lipidy, ceramidy, wolne kwasy tłuszczowe i niewielkie ilości węglowodorów.

 wosy5 1

Rys. 5. Osłonka włosa. Źródło: Hulsken M, Kortekamp H, Wiggelinghoff B Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. Warszawa: Wyd. REA;2006.

 

Kora jest głównym składnikiem włosa stanowiącym ok. 80% łącznej masy włosa. Zbudowana jest z wydłużonych, zrogowaciałych komórek, które w obrębie korzenia mają jeszcze jądro. Komórki wypełnione są keratyną twardą i posiadają ziarna melaniny. Warstwa korowa ma strukturę włóknistą, przypominając swoją budowa strukturę sznurka lub liny.

wosy6 1

Rys. 6. Przekrój poprzeczny włosa. Źródło: Peters I M Kosmetyka. Warszawa:Stam;REA;2007.

Rdzeń włosa nie jest stałym składnikiem włosa. Komórki rdzenia wypełnione są keratyną miękką i posiadają niewiele ziaren melaniny. Często zawierają pęcherzyki powietrza, na skutek czego włos wydaje się siwy [1, 7].

włosy7

Rys. 7. Budowa śródskórnej części włosa. Źródło: Sawicki W Histologia. Wyd.4. Warszawa:Wyd. Lekarskie PZWL;2005.

 

Korzeń zakończony jest u dołu rozszerzeniem przypominającym kształtem cebulę – jest to opuszka włosa, która ze względu na swój kształt nazywana jest cebulką włosa. Obejmuje ona od góry i boków brodawkę włosa. Dolna część cebulki to macierz włosa. Komórki macierzy należą do najszybciej namnażających się w organizmie człowieka, są też najbardziej wrażliwe na działanie szkodliwych czynników (trucizn, cytostatyków itd.). Po intensywnych podziałach różnicują się, zmieniają swoją budowę (wydłużają się, spłaszczają oraz rogowacieją) [1, 4].

Brodawka włosa zbudowana jest z tkanki łącznej i odpowiada brodawce skóry właściwej. Znajduje się w skórze na głębokości ok. 2-3 mm. W brodawce włosa znajdują się naczynia krwionośne, z których komórki macierzy czerpią substancje odżywcze i budulcowe dla swych podziałów oraz włókna nerwowe.

Korzeń włosa osadzony jest w skórze w torebce, zwanej mieszkiem włosowym. Ujście mieszka na skórze nazywa się porem skórnym. Kanał mieszka poniżej ujścia lekko się rozszerza i tworzy tzw. lejek. Poniżej niego następuje ponowne zwężenie, tu uchodzi przewód gruczołu łojowego. Lejek często jest wypełniony keratyną i łojem.

włosy8

Rys. 8. Budowa mieszka włosowego. Źródło: Sobotta, opr. Zabel M Histologia. Wyd. 3. Wrocław:Wyd. Urban Partner;1998.

Mieszek włosa składa się z zewnętrznej części łącznotkankowej i części wewnętrznej nabłonkowej.

włosy9 3

Rys. 9. Przekrój korzenia włosa. Źródło: Sobotta, opr. Zabel M Histologia. Wyd. 3. Wrocław: Wyd. Urban Partner;1998.

Zewnętrzna część łącznotkankowa, tzw. torebka włosa, zbudowana jest z tkanki łącznej skóry właściwej i tkanki podskórnej. Widoczne są włókna kolagenowe i sprężyste.

Wewnętrzna część nabłonkowa jest właściwą pochewką włosa. Składa się z dwóch warstw: pochewki zewnętrznej i pochewki wewnętrznej. Są one odpowiednikiem warstw naskórka.

Pochewka wewnętrzna włosa otocza korzeń włosa od jego brodawki aż do ujścia gruczołów łojowych do mieszka włosa, gdzie zanika. Składa się z trzech warstw leżących koncentrycznie: powłoczki pochewki włosa, warstwy nabłonkowej ziarnistej (warstwy Huxleya) i warstwy nabłonkowej jasnej (warstwy Henlego).

Powłoczka pochewki włosa zbudowana jest z jednej warstwy komórek podobnie jak powłoczka włosa. Komórki zachodzą na siebie dachówkowo, tylko że ich wolne brzegi skierowane są w dół, czyli przeciwnym w kierunku niż komórki powłoczki włosa. Dzięki przeciwstawnemu ułożeniu komórek płaskich obu powłoczek tworzy się „zaczep” pomiędzy powierzchnią włosa właściwego a jego pochewką wewnętrzną.

Pochewka wewnętrzna włosa rogowacieje i wchodzi w skład włosa właściwego.

Pochewka zewnętrzna włosa odpowiada warstwie podstawnej i kolczystej w naskórku. Obejmuje ona cały korzeń włosa.

Pomiędzy pochewką zewnętrzną włosa a torebką włosa znajduje się błona podstawna, zwana błoną szklistą [1, 8].


włosy10 1 

Rys. 10. Budowa mieszka włosowego. Źródło: Noszczyk M Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2010.

 

W połowie długości mieszka włosowego znajduje się wybrzuszenie włosa. Górna część mieszka włosowego łącznie z tym wybrzuszeniem jest stałym składnikiem włosa, a dolna część cyklicznie zanika i odnawia się – zgodnie z cyklem wzrostu włosa. Mieszek włosowy jest jedynym elementem naszego ciała, który ma zdolność odradzania się [9].

W wybrzuszeniu włosa znajdują się komórki macierzyste, w tym również komórki macierzyste melanocytów. Na początku wzrostu komórki te przekształcają się w komórki macierzy, a fibroblasty brodawki stymulują komórki macierzyste do podziałów, co prowadzi do syntezy włosa [4].

W górnej części mieszka znajduje się ujście gruczołu łojowego. Wydzielina tego gruczołu pokrywa powierzchnię skóry i włosów. Łój (sebum) jest potrzebny do nawilżenia wnętrza włosów, chroni skórę i włosy przed wysychaniem oraz pomaga zachować sprężystość. Jego pH wynosi około 5,5, przez co tworzy ochronną warstwę przeciwbakteryjną [10].

 

Mięsień przywłosowy

Niezmiernie ciekawym jest fakt, że każdy włos – z wyjątkiem rzęs i brwi – posiada tzw. mięsień przywłosowy. To za jego sprawą objawia się niekiedy na skórze znana każdemu „gęsia skórka”, jak również za jego sprawą ułatwione jest wydzielanie łoju z gruczołów łojowych. Jako mięsień gładki mięsień przywłosowy z jednej strony przyczepiony jest do warstwy podbrodawkowej skóry właściwej a z drugiej do mieszka włosowego. Każdy jego skurcz, wywołany albo bodźcami psychicznymi albo zimnem, powoduje niemal prostopadłe ustawienia włosa do powierzchni skóry [1].

Cykl rozwojowy włosa

Regulacja wzrostu włosów podlega wpływom genetycznym i czynnikom hormonalnym, zwłaszcza androgenom.

Wiadomo już, że włosy nie rosną w sposób ciągły (w odróżnieniu od paznokci), lecz po pewnym czasie wypadają i są zastępowane nowymi. Kady włos ma swój własny cykl życiowy i rozwija się niezależnie od sąsiadującego, w odróżnieniu od zwierząt, u których obserwuje się okres linienia, gdy cała sierść jednocześnie wypada w tym samym czasie.

Każdy cykl wzrostu włosa obejmuje trzy okresy:

Okres wzrostu – anaben – wynosi: na głowie ok. 3-6 lat, na brodzie u mężczyzn ok. 1 roku, w przypadku rzęs od 3-5 miesięcy. W tym okresie włos rośnie od 0,5 do 1 cm w ciągu miesiąca.

Faza przejściowa – katagen – trwa ok. 2-3 tygodni, po czym wzrost włosa zatrzymuje się i cebulka włosowa obumiera. W konsekwencji zanikowi ulega również macierz, a zewnętrzna pochewka korzenia zamyka się i otacza dolną część włosa, która przyjmuje kształt kolby.

Okres spoczynku – telogen – trwa ok. 2-4 miesięcy. Cebulka włosowa jest całkowicie obumarła i włos zakończony kolbowatym rozszerzeniem jest całkowicie zrogowaciały. Kolba znajduje się poniżej ujścia gruczołu łojowego. Zewnętrzna pochewka korzenia tworzy twardą otoczkę, która w fazie tej robi się coraz cieńsza. Włos jest przygotowany do wypadnięcia, obluzowuje się, i w wyniku czesania – wypada. Równolegle powstaje nowy włos, który zastępuje poprzedni [4].

włosy11 1

Rys. 11. Cykl wzrostu włosa. Źródło: Peters I M Kosmetyka. Warszawa:Stam;REA;2007.

 

Budowa chemiczna włosa

Głównym składnikiem chemicznym włosów jest białko fibrylarne (włókienkowe), zwane a-keratyną. Jest ona również budulcem wełny oraz sierści, jak również paznokci, kopyt, rogów i naskórka. We włosach mamy keratynę twardą, a w naskórku keratynę miękką. Różnica między nimi polega m.in. na rodzaju białka, które spaja filamenty cytokeratynowe. W naskórku występuje filagryna, a we włosach trichohialina [8]. a-keratyna jest nierozpuszczalna w wodzie, odporna na działanie czynników fizycznych i chemicznych. Ma budowę a- helisy. Aminokwasy tworzące długie łańcuchy polipeptydowe powiązane są ze sobą silnymi wiązaniami peptydowymi, są to wiązania kowalencyjne. a-helisa to forma spirali. Na jeden skręt przypada 3,6 reszt aminokwasowych. Skok spirali wynosi 0,54 nm. a-helisa utrzymywana jest przez wiązania wodorowe wewnątrz pojedynczego łańcucha. Wiązania wodorowe przebiegają równolegle do osi helisy. Wiązanie wodorowe powstaje między atomem wodoru zawartym w grupie –N-H jednego wiązania peptydowego, a tlenem grupy –C=O, należącej do czwartego z kolei aminokwasu. Wszystkie wiązania peptydowe łańcucha białkowego o strukturze a-helisy uczestniczą w tworzeniu wiązań wodorowych. Są one stosunkowo słabe i łatwo pękają, pozwalając na rozciąganie włosa. Łańcuchy boczne aminokwasów „sterczą” na zewnątrz.

włosy12 2 

Rys. 12. Budowa a-helisy. Źródło: Bańkowski E Biochemia. Podręcznik dla studentów uczelni medycznych. Wrocław: Wyd. Medyczne Urban Partner;2004.

 

Wśród aminokwasów tworzących łańcuchy peptydowe keratyny wyróżnia się cysteina, której ilość dochodzi do 22%. Cysteina posiada reaktywną grupę sulfhydrylową –SH i może ona tworzyć mostek dwusiarczkowy z inną cysteiną znajdującą się w łańcuchu. Reszty cysteiny, uczestniczące w tworzeniu mostka dwusiarczkowego, są przeważnie oddzielone wieloma resztami innych aminokwasów. Mostki dwusiarczkowe są wiązaniami kowalencyjnymi [11].

włosy13 1

Rys. 13. Mostki dwusiarczkowe.

Źródło: Bańkowski E Biochemia Podręcznik dla studentów uczelni medycznych. Wrocław: Wyd. Medyczne Urban Partner;2004.

Wśród aminokwasów wchodzących w skład keratyny wyróżniamy m.in. argininę (10,2%), histydynę (6,9%), kwas glutaminowy (12,9%) i asparaginowy (2,3%). Aminokwasy te zawierają dodatkowe grupy funkcyjne obdarzone ładunkiem. Mogą one tworzyć między sobą wiązania jonowe o charakterze niekowalencyjnym i mają właściwości chelatujące jony metali. Jest to ważna cecha tkanki włosa. W procesie wzrostu włosa (anagen) pierwiastki endogenne, dostarczane przez naczynia krwionośne tworzą kompleksy z białkami włosa i zostają na trwale wbudowane w jego strukturę. W ten sposób stanowią odzwierciedlenie metabolicznego stanu organizmu [12]. Poziom niektórych minerałów jest w tkance włosa znacznie wyższy niż we krwi, surowicy i moczu.

włosy14 1

Rys. 14. Główne składniki budulcowe włosa. Źródło: Dorosz A, Łukasiak J, Jabłońska-Kaszewska I, Świątkowska-Stodulska R.Skład pierwiastkowy włosów w zaburzeniach metabolicznych. Pol J Cosmet 2005;2:115-123.

 

W czasie wzrostu, kiedy włos osiąga powierzchnię skóry, jego zewnętrzne warstwy twardnieją, a produkty metaboliczne skumulowane podczas jego rozwoju zostają w nim zamknięte. Powłoczka włosa zapobiega również przenikaniu zanieczyszczeń z zewnątrz, dlatego skład chemiczny włosa jest stosunkowo stały. Stąd więc powiedzenie: „Pokaż mi swój włos, a powiem ci, co ci dolega lub będzie dolegać”.

 włosy15 1

Rys. 15. Strefy mieszka włosowego. Źródło: Hulsken M, Kortekamp H, Wiggelinghoff B Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. Warszawa: Wyd. REA;2006.

Struktura włosa jest złożona. Łańcuchy polipeptydowe tworzą skomplikowane, wielopoziomowe układy, a podstawę stanowi jeden łańcuch w postaci a-helisy.

Protofibrylla to splecione ze sobą 2 łańcuchy. Mikrofibrylla jest większą jednostką złożoną z ośmiu protofibrylli i stanowiącą kilkaset splecionych mikrofibrylli. Makrofibrylla to dopiero pojedyncza komórka kory włosa [7].

włosy16 1

Rys. 16. Struktura włosa. Źródło: Schmidt W, Ackermann J, Engel J, Schneider J, Sengpiel E Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. ABC dobrego zawodu. Warszawa: Wyd. REA; 2000.

 

We włosie mamy trzy rodzaje keratyny:

  • keratynę włóknistą, łączącą się w długie włókna, która tworzy warstwę korową włosa;
  • keratynę płaską, tworzącą płaskie powierzchnie, występującą w łuskach osłonki włosa; zewnętrzne warstwy łusek zawierają ok. 30% cystyny i są najbardziej odporne na czynniki chemiczne i fizyczne;
  • keratynę amorficzną – kit, lepiszcze, bezkształtną masę, która spaja komórki włosów, zwłaszcza łuski osłonki włosa. Zawiera ona 21% cystyny i ma charakter hydrofilowy dzięki grupom karboksylowym kwasu glutaminowego. Wiąże ona trwale wodę. Dzięki tej keratynie 10% wody jest związane we włosie. Włos zawdzięcza wodzie elastyczność i sprężystość [3, 5] 

włosy17 1

Ryc. 17a

 

włosy17B 1

Ryc. 17b

 

włosy17C 1

 

Rys. 17 a, b, c. Powstawanie różnego rodzaju keratyn. Źródło: Hulsken M, Kortekamp H, Wiggelinghoff B Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. Warszawa: Wyd. REA; 2006.

 

Oprócz keratyny włos zawiera około:

-          10% wody,

-          tłuszcze,

-          wolne kwasy tłuszczowe,

-          aminokwasy,

-          węglowodory,

-          ceramidy,

-          witaminy m.in. wit. B5 – kwas pantotenowy,

-          mikro- i makroelementy: fosfor, sód, potas, wapń, cynk, żelazo, magnez, miedź, kobalt, mangan, krzem i nikiel.

-          za barwę włosa odpowiada barwnik – melanina.

Właściwości fizyczne włosa

Wytrzymałość na zrywanie

Pojedynczy włos wytrzymuje ciężar 50-100 g, czyli do jego zerwania potrzebna jest bardzo duża siła, bo aż 12 kg na 1 mm2. Starożytni historycy w opisach oblężenia Kartaginy przez Rzymian (147 r. p.n.e.) wspominali o kartagińskich kobietach, które ścięły swoje warkocze, aby upleść z nich liny okrętowe. Można by również wskazać historię biblijnego Absaloma, który uciekając z pola bitwy, zahaczył włosami o konar dębu, skazując się tym samym na śmierć z rąk goniących go żołnierzy. W sztuce akrobacji cyrkowej figury z elementami zawisania na własnych włosach są w repertuarze gimnastyków całkiem powszechne.

Rozciągliwość

Włos daje się rozciągnąć do pewnego granicznego punktu. Po jego przekroczeniu struktura keratyny ulega uszkodzeniu i nie powraca już on do swego pierwotnego kształtu. Do 10% wydłużenia włosa proces jest odwracalny, gdy osiąga 10-30% następuje uszkodzenie keratyny, a powyżej 30% wydłużenia włosa dochodzi do jego zerwania. W mechanizmie rozciągania włosa pękają mostki wodorowe. Warto podkreślić, że bardziej podatne na rozciąganie są włosy mokre. W procesie tym a-keratyna przechodzi w β-keratynę. W tej strukturze wiązania wodorowe powstają między wiązaniami peptydowymi różnych łańcuchów polipeptydowych. Łańcuch białkowy w strukturze b jest bardziej rozciągnięty w kierunku osiowym niż łańcuch o strukturze a-helisy, stąd wydłużenie włosa.

włosy18 1
 

Rys. 18. Otwieranie się i zamykanie mostków wodorowych. Źródło: Hulsken M, Kortekamp H, Wiggelinghoff B Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. Warszawa:Wyd. REA;2006.


 włosy19 1

Rys. 19. β-keratyna. Źródło: Bańkowski E Biochemia Podręcznik dla studentów uczelni medycznych. Wrocław:Wyd. Medyczne Urban Partner;2004.

 

Elastyczność i sprężystość

Dzięki elastyczności włosa możliwa jest zmiana jego kształtu. Włos jest sprężysty, co oznacza, że po ustaniu siły odkształcającej włos powraca do swego pierwotnego kształtu.

Plastyczność

Umożliwia ona nadawanie włosom innej formy. Pod wpływem wody otwierają się mostki wodorowe i włos przechodzi ze stanu sprężystości do stanu plastyczności, stąd też tego rodzaju zabiegi osiągają swój efekt, gdy robione są na mokrych włosach, jak np. nawijanie wałków.

Higroskopijność

Włosy ma zdolność pobierania wody z otaczającego powietrza. Ilość, jaką są zdolne wchłonąć, zależy od suchości samego włosa i zawartości pary wodnej w powietrzu.

Zdolność pęcznienia

Włosy mają zdolność pęcznienia po zmoczeniu w wodzie. Kiedy woda wnika do wnętrza włosa otwierają się mostki wodorowe, przez co staje się on plastyczny i możliwa staje się nietrwała zmiana kształtu włosa. Dzięki zdolności pęcznienia można wprowadzać do wnętrza włosa różne substancje chemiczne, co wykorzystuje się w zabiegach fryzjerskich, jak np. farbowanie i rozjaśnianie włosów czy trwała ondulacja.

włosy20 2

Rys. 20. Higroskopijność włosa. Źródło: Hulsken M, Kortekamp H, Wiggelinghoff B Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. Warszawa: Wyd. REA; 2006.

 

 

Właściwości kapilarne

Dzięki nim możliwe jest przenikanie i przekazywanie płynów na całej długości włosa dzięki cienkim rurkom znajdującym się w korze włosa bliżej rdzenia. Zjawisko to wykorzystuje się w zabiegach fryzjerskich.

Odbijanie i załamywanie światła

W zdrowych włosach łuski w warstwie osłonki tworzą gładką powierzchnię, która równomiernie odbija światło. Włosy mają wówczas piękny połysk. a ich barwa wydaje się intensywniejsza. Rozchylone, uszkodzone łuski odbijają bowiem światło nierównomiernie, co powoduje, że włosy tracą połysk i stają się matowe.

włosy21 1

Rys. 21. Połysk włosów. Źródło: Albinus I, Dreher S, Helbing H, Kleemiss B, Meier K, Schweers I, Tully I, Zack D Nowe fryzjerstwo. Warszawa: Wyd.REA; 2012.

Wpływ zasad i kwasów na strukturę włosa

W środowisku lekko zasadowym, przy pH 7,5-9,5 łuska włosowa i warstwa korowa pęcznieją, a łuska dodatkowo rozchyla się. W środowisku lekko kwaśnym przy około pH 4,5 łuski zamykają się i następuje ściąganie warstwy korowej. Włos zostaje znacznie wzmocniony.

włosy22 1

Rys. 22. Wpływ pH na strukturę włosa. Źródło: : Albinus I, Dreher S, Helbing H, Kleemiss B, Meier K, Schweers I, Tully I, Zack D Nowe fryzjerstwo. Warszawa:Wyd.REA;2012.

Ładunek elektryczny

We włosach obecne są ładunki dodatnie i ujemne, których ułożenie we włosach nie jest równomierne. Na zewnątrz przeważają ładunki ujemne, a wewnątrz włosa ładunki dodatnie. Produkty do pielęgnacji włosów pomagają zachować równowagę naładowania elektrycznego. Inaczej włosy się odpychają, „fruwają” i trudno je ułożyć[3, 7, 13].

włosy23 1

Rys. 23. Ładunek elektrostatyczny. Źródło: Albinus I, Dreher S, Helbing H, Kleemiss B, Meier K, Schweers I, Tully I, Zack D Nowe fryzjerstwo. Warszawa:Wyd.REA;2012.

Trwała zmiana kształtu włosów – zabieg trwałej ondulacji

Trwała ondulacja -to formowanie włosów za pomocą odczynników chemicznych, polegające na rozrywaniu niektórych wiązań disiarczkowych białka keratyny włosów i ponownym ich utworzeniu w celu utrwalenia nowego kształtu nadanego włosom. Rozerwaniu może ulec około 20% wszystkich istniejących mostków disiarczkowych, w przeciwnym razie doszłoby do nieodwracalnych uszkodzeń włosów. Redukujące środki to np. merkaptany jak kwas tioglikolowy R- SH. Po rozerwaniu mostków włosy stają się giętkie, poluzowane. Układa się nową fryzurę i utrwala przez utlenienie (np. H2O2) i w ten sposób powstają nowe mostki di siarczkowe [7, 13].

 Rys.24 ondulacja-1

Rys. 23. Trwała ondulacja. Źródło: Schmidt W, Ackermann J, Engel J, Schneider J, Sengpiel E Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. ABC dobrego zawodu. Warszawa: Wyd. REA; 2000.

Piśmiennictwo

1.Jakubowicz M Anatomia człowieka. Tom 2. Poznań:WSZPZiU;2007.

2.Legan A. Włos dzielony na… pierwiastki. Med Estet i Anti-Aging 2008-2009;4.

3.Hulsken M, Kortekamp H, Wiggelinghoff B Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. Warszawa: Wyd. REA; 2006.

4.Noszczyk M red. Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2010.

5.Sumirska Z (red.) Nowoczesne fryzjerstwo. Warszawa: Wyd. SUZI; 2005.

6.Peacock L Piękne włosy. Warszawa: Bauer-Weltbild Media ;2007.

7.Schmidt W, Ackermann J, Engel J, Schneider J, Sengpiel E Fryzjerstwo wraz z poradami kosmetycznymi. ABC dobrego zawodu. Warszawa: Wyd. REA; 2000.

8.Ostrowski K (red) Histologia. Wyd. 2. Warszawa: Wyd. Lekarskie PZWL; 1995.

9.Balcerzak K. Uroda włosów. Med Estet i Anti-Aging 2008;3.

10.Palladino L Kurs fryzjerstwa. Podstawy. Oficjalny poradnik. Poziom 2. Poznań: Wyd. Zysk i S-ka;2007.

11.Bańkowski E Biochemia Podręcznik dla studentów uczelni medycznych. Wrocław: Wyd. Medyczne Urban&Partner;2004.

12.Dorosz A, Łukasiak J, Jabłońska-Kaszewska I, Świątkowska-Stodulska R. Skład pierwiastkowy włosów w zaburzeniach metabolicznych. Pol J Cosmet 2005;2:115-123.

13.Albinus I, Dreher S, Helbing H, Kleemiss B, Meier K, Schweers I, Tully I, Zack D Nowe fryzjerstwo. Warszawa: Wyd. REA; 2012.