Tajemnice zielonej herbaty

Written by dr n. farm. Dorota Patkowska, lic. Magdalena Lorenc
Rate this item
(0 votes)

„Herbata jest doskonałym lekiem, który może przedłużyć ludzkie zdrowie. Obszar gór i dolin, w których rosną herbaciane krzewy, jest ziemią świętą i pełną mocy. Jeśli będziecie zrywać młode pąki herbaty, zaparzać je i pić napar, będziecie się cieszyć długim życiem.” – Myôan Eisai, Kissa Yôjôki

10

Fot. 1. Pole herbaciane. Źródło: www.tourservicesindia.wordpress.com

Skąd jesteś, herbato?

Istnieje kilka legend opisujących pojawienie się herbaty. Według jednej z nich herbata została odkryta przez chińskiego cesarza Shen Nonga (ok. 2737 r. p.n.e.), który w swoim zwyczaju miał picie przegotowanej wody. Gdy pewnego razu wpadł do niej listek z rosnącego nieopodal krzewu herbacianego, powstał napój o pięknej barwie. Cesarz zachwycony kolorem i pobudzającymi właściwościami naparu nakazał uprawę krzewu w całym kraju.

Druga z kolei mówi o indyjskim mnichu Bodhidharmie, który postanowił nie spać przez siedem lat. Gdy ogarnęła go senność, zaczął żuć listki herbaty, które miały pobudzającą moc. Zachwycony działaniem rośliny zlecił uprawę herbaty w całym Państwie Środka. Według innej wersji tej legendy mnich zasnął mimo swego postanowienia. Zawstydzony tym faktem odciął swoje powieki, a w miejscu, w którym one upadły, wyrosły krzewy herbaciane [1, 2].

Wielu naukowców jest zdania, że odkrycie herbaty nastąpiło kilkaset lat przed naszą erą. Dowodzą tego np. pisma chińskiego filozofa Konfucjusz (551-479 p.n.e.), w których wielokrotnie o niej nadmieniał, jak i fakt, że w okresie dynastii Han (206-220 p.n.e.) herbata, według rozmaitych pism, używana była w celach terapeutycznych [1]. Udokumentowana historia herbaty zaczyna się w 350 r. n.e. w prowincji Yunnan w Chinach. Stanowią ją zapiski dotyczące uprawy i sposobu jej przyrządzenia. Stosowano ją wówczas jako lek i środek pobudzający, a spożywano w formie gęstej zupy bądź placków ze zmiażdżonych liści. Po pewnym czasie zaczęto ją zaparzać, a na przełomie IV i V w. wzrosła produkcja i handel herbatą. ,,Złoty wiek” herbaty przypisuje się na czasy chińskiej dynastii Tang (618-907). Wtedy to zaczęto kultywować picie i sposób podania tego napoju. Po 1370 roku herbata trafia do Japonii, gdzie znajduje swoich zwolenników i po krótkim czasie zostaje rośliną uprawną. Stamtąd za sprawą arabskich kupców wędruje już do Azji Mniejszej.

W Europie napój ten był znany w 1517 r. w Holandii, a w XVII w., dzięki Thomasowi Garraway’owi, trafia do Anglii. Tam niestety na ten ceniony napój mogli sobie pozwolić nieliczni, bo najbogatsi Anglicy. Zmieniło się to za sprawą sir Thomasa Liptona, który sam uprawiał i przetwarzał zielone listki herbaty, co pozwoliło na większą dostępność i niższe ceny herbaty. Do obecnych czasów jego nazwisko ściśle kojarzone jest tym napojem. W Polsce natomiast herbata pojawia się w połowie XIX wieku [3].

Obecnie herbata jest nie tylko cenionym za walory smakowe i zapachowe naparem, ale dzięki zawartości wielu cennych dla naszego organizmu bioaktywnych związków chemicznych, witamin i minerałów stała się środkiem prewencyjnym i chroni nas przed starzeniem, chorobami nowotworowymi, miażdżycą, poprawia samopoczucie i kondycję umysłową.

 11

Fot. 2. Filiżanka herbaty. Źródło: Krzyżanowski J Herbata – eliksir młodości, smaku i dobrego samopoczucia. Warszaw: Świat Książki; 2008.

Krzew herbaciany czy drzewo herbaciane

Krzew herbaciany (herbata) często mylony jest z drzewem herbacianym. Jednak różnią się one między sobą zasadniczo. Drzewo herbaciane występuje głównie w Australii, gdzie zostało odkryte przez Kapitana Cooka i innych kolonizatorów Australii, którzy na wzór Aborygenów używali listków do parzenia aromatycznego napoju zastępującego herbatę. Herbata z kolei to krzew, który może osiągnąć wysokość od 2,75m do 18 m, o ile nie będzie przycinany. Aby ułatwić zbiory, krzewy przycina się do wysokości 1,5 m. Posiadają one skórzaste, krótkoogonkowe, zimozielone liście. Pochodzą z południowej i wschodniej Azji. Są też powszechne w Indiach, Malezji, Sri Lance i Afryce [3].  

12

Fot. 3. Krzew herbaciany. Źródło: Perrier-Robert A Herbata.Poradnik smakosza. Warszawa: Wiedza i Życie; 2002.
 Wyróżniane są dwie odmiany – Camellia sinensis (herbata chińska) – odmiana niższa oraz Camellia assamica (herbata assamska – spotykana w Indiach) – odmiana wyższa [4].

Surowcem są młode listki i niewyrośnięte pączki szczytowe. Najwyższej jakości herbata wytwarzana jest z pączków liściowych i młodych listków gałązek wierzchołkowych [3].  

13

Fot. 4. Trzy pierwsze listki i pączek liściowy. Źródło: Ładniak A Herbata – przewodnik. Łódź: Piątek Trzynastego; 2006.
 Listki i pączki zbierane są przez kobiety ręcznie, trzy razy do roku, z tych z krzewów, które osiągnęły wiek 3-5 lat. Największą wydajność obserwuje się przy krzewach 10-letnich. Zazwyczaj eksploatacja herbacianych krzewów trwa około 50 lat. Pierwszy zbiór przypada na wiosnę (kwiecień-maj). Pochodzą z niego najbardziej poszukiwane herbaty. Liście odznaczają się silnym aromatem, zawierają dużą ilość olejków eterycznych i mniej garbników. Ze zbioru letniego (czerwiec-sierpień) również otrzymuje się cenne herbaty. Natomiast trzeci, zbiór jesienny, daje herbatę gorszego gatunku, pozbawioną aromatu i mocy. Z kolei zawiera ona duże ilości garbników [2, 3].

Wyróżniamy trzy podstawowe typy herbat: -czarną (fermentowaną), -zieloną (niefermentowaną), -czerwoną (półfermentowaną) [2].

Inna niż wszystkie – zielona herbata

Co wyróżnia zieloną herbatę od pozostałych? Przede wszystkim to, iż nie jest ona fermentowana. Świeżo zebrane listki praży się na specjalnych patelniach lub parzy parą, co ma na celu unieczynnienie enzymów odpowiadających za fermentację i zachowanie oryginalnego koloru liści. Po ochłodzeniu liście zwija się ręcznie w małe kulki, powoduje to rozbicie komórek i wyzwolenie aromatu. Następnie suszy się je w temp. 70ºC. W czasie tego procesu kulki maleją i przybierają ostry kształt. Herbaty zielone i czarne różnią się też między sobą składem chemicznym i właściwościami leczniczymi. W czasie procesu fermentacji polifenole zawarte w listkach ulegają utlenieniu i powstają z nich czarne barwniki teoflawiny. Polifenole w świeżych liściach herbaty wykazują działanie przeciwnowotworowe, tymczasem w czasie utlenienia tracą te właściwości. Herbaty zielone mają największe znaczenie lecznicze wśród wszystkich herbat [1, 2].

Herbatę zieloną cechuje delikatny i ziołowy aromat, a w smaku wyczuwa się charakterystyczną goryczkę. Jej spożywanie i związany z nim ceremoniał najbardziej rozpowszechniony jest w Chinach i Japonii. W krajach zachodnich, pomimo dużej popularności herbaty czarnej, odmiana zielona jest coraz bardziej ceniona i preferowana zwłaszcza przez osoby, którym zależy na zdrowym sposobie odżywiania i utrzymaniu dobrego stanu zdrowia [5, 6].

Co zawiera filiżanka zielonej herbaty?

W zielonej herbacie zawartych jest wiele związków czynnych, takich jak: alkaloidy purynowe: teina (kofeina) do 4%, teofilina ok. 0,04%, teobromina ok. 0,2%; polifenole, a wśród nich garbniki: galusan epigalokatechiny (EGCG) ok. 5-12%, galusan epikatechiny (ECG) ok. 1-5%; flawonoidy: kemferol, kwercetyna, mirycetyna; kwasy fenolowe: kwas galusowy, kwas chlorogenowy. W herbacie zielonej znajdują się również witaminy: B12, E, C, K, β-karoten; saponiny triterpenowe; aminokwasy, a wśród nich teanina ok. 3%; związki mineralne: fluor 130 mg/kg, magnez, potas, żelazo; lotne związki aromatyczne, m.in. teaspiran ok. 0,1-0,2% [6].

Głównymi składnikami chemicznymi zawartymi w zielonym listku są polifenole i alkaloidy purynowe. Polifenole stanowią 25-35% masy liścia. W jednej filiżance zielonej herbaty znajduje się 50-100 mg związków polifenolowych. Wykazują one 100 razy silniejsze działanie przeciwutleniające niż witamina C, 25 razy silniejsze niż witamina E i dwa razy silniejsze niż równoważna ilość przeciwutleniaczy znajdujących się w czerwonym winie [7]. Do polifenoli występujących w zielonej herbacie zaliczamy: garbniki, flawonoidy i fenolokwasy. W liściach herbaty zielonej występują garbniki będące estrami kwasu galusowego i katechiny. Określa się je jako tanoidy skompleksowane. Odpowiadają one za cierpki smak i właściwości ściągające naparu. Głównym ich przedstawicielem jest galusan (-)-epigalokatechiny (EGCG), występujący w największej ilości 5-12%.  

14

Fot. 5. Wzór galusanu epigalokatechiny. Źródło: Beliveau R,Gingras D Dieta w walce z rakiem. Oficyna Wydawnicza Delta.


 Inne związki to: galusan (-)-epikatechiny (ECG) 1-5%, 3,5-digalusany: (-)-epikatechiny, (+)-katechiny i (+)-galokatechiny. Cząsteczka (+)-katechiny różni się od (-)-epikatechiny orientacją przestrzenną podstawników przy węglu trzecim cząsteczki (C3). W herbacie przeważają pochodne (-)-epikatechiny. Używa się jednak określenia „katechiny herbaty” bez rozróżniania izomerów [1, 5, 6].


Galusan epigalokatechiny jest najważniejszym związkiem chemicznym odpowiedzialnym za działanie przeciwnowotworowe herbaty. Udowodniono w badaniach in vitro i na zwierzętach, że EGCG zapobiega rozwojowi guzów wywołanych przez kancerogeny, przede wszystkim nowotworów skóry, piersi, płuc, przełyku, żołądka i okrężnicy. Jedną z właściwości EGCG i zielonej herbaty jest ich silna aktywność w procesie angiogenezy (jest to zdolność tworzenia nowych naczyń krwionośnych przez komórki nowotworowe. Naczynia te umożliwiają dostarczanie tlenu i niezbędnych do wzrostu nowotworu składników odżywczych). Hamowanie angiogenezy jest więc jednym z głównych mechanizmów, dzięki którym zielona herbata może zapobiec rakowi [1, 8, 9, 10]. Stwierdzono znacznie wyższy poziom EGCG w herbatach japońskich niż w chińskich.  

15

Fot. 6.Zawartość EGCG w różnych gatunkach zielonej herbaty. Źródło: Beliveau R,Gingras D Dieta w walce z rakiem. Oficyna Wydawnicza Delta.

Również czas parzenia herbaty ma wpływ na zawartość garbników w naparze. Przy parzeniu krótszym niż pięć minut uwalnia się tylko 20% katechin. Dopiero parzenie od 8-10 minut powoduje ekstrakcję wszystkich polifenoli [1].

16

Fot. 7. Zawartość polifenoli w zależności od gatunku i czasu parzenia zielonej herbaty. Źródło: Beliveau R,Gingras D Dieta w walce z rakiem. Oficyna Wydawnicza Delta.

W zielonej herbacie znajdują się również garbniki katechinowe, inaczej taniny niehydrolizujące lub pro antocyjanidyny, składające się z samych cząsteczek katechiny lub epikatechiny połączonych wiązaniami C-C, które nie ulegają rozerwaniu w czasie hydrolizy. Pojedyncze cząsteczki katechiny nie są garbnikami i nie posiadają zdolności wiązania białka. Stanowią one ,,szkielet” garbników. Taniny, jak inne garbniki, są odpowiedzialne za cierpkość i goryczkę zielonej herbaty. Jest to związane ze zdolnością tych związków do tworzenia kompleksów z białkami i jest rezultatem reakcji tanin z bogatymi w prolinę białkami śliny i błon śluzowych [11].

Garbniki dobrze rozpuszczają się w wodzie i tworzą z białkami powierzchniowymi skóry, jak wspomniano wyżej, nierozpuszczalne kompleksy – powłoki skoagulowanego białka, które hamują rozwój drobnoustrojów i ograniczają procesy zapalne. Stosowane doustnie działają ściągająco na błony śluzowe jelit (przeciwbiegunkowo). Ponadto denaturują białka bakterii, zwalczając tym samym stany zapalne błon śluzowych. Stosowane zewnętrznie działają ściągająco, przeciwbakteryjnie, przeciwkrwotocznie, przeciwwysiękowo i przeciwobrzękowo. Unieczynniają histaminę odpowiedzialną za występowanie zmian uczuleniowych [6, 12].

 Flawonoidy stanowią bardzo ważną grupę polifenoli. W liściach zielonej herbaty stwierdzono występowanie kemferolu, kwertecyny i mirycetyny oraz ich glikozydów. Wszystkie te związki należą do flawonoli – podgrupy flawonoidów [6]. Flawonoidy są silnymi przeciwutleniaczami. Hamują aktywność enzymów biorących udział w wytwarzaniu wolnych rodników, posiadają zdolność tworzenia kompleksowych połączeń z metalami, takimi jak miedź i żelazo (tzw. chelaty), które uczestniczą w zapoczątkowaniu łańcucha reakcji wolnorodnikowych. Wykazują one wpływ uszczelniający i wzmacniający na ściany naczyń kapilarnych, zapobiegając krwawieniom, żylakom, a także miażdżycy. Flawonoidy działają antyagregacyjnie na płytki krwi, przeciwzapalnie, przeciwalergicznie, przeciwgrzybiczo i przeciwwirusowo. Wykazano pozytywny wpływ flawonoidów na choroby układu sercowo-naczyniowego. Dobroczynne działanie tych związków jest wszechstronne. Wymienione zostały tylko najważniejsze ich właściwości [12, 13, 14].

Alkaloidy purynowe są to związki pochodne puryny i ksantyny. Najważniejsze są metylowe pochodne ksantyny, czyli metyloksantyny, do których zaliczamy kofeinę, teobrominę i teofilinę. To one występują w zielonych listkach herbaty. Głównym ich przedstawicielem jest teina. Tak nazywa się zawarta w herbacie kofeina. Jest to ten sam związek chemiczny – 1,3,7-trimetyloksantyna. Nie wpływa ona na smak i kolor herbaty. Liście zielonej herbaty zawierają 1,2%-4,5% teiny [15].

Teina silnie pobudza ośrodkowy układ nerwowy, przez to poprawia zapamiętywanie i koncentrację, znosi uczucie senności i zmęczenia. Teina (kofeina) wpływa na układ krążenia, przyspiesza czynność serca, rozszerza naczynia wieńcowe, może stymulować zaburzenia rytmu serca. Związek ten rozszerza naczynia krwionośne obwodowe, jednocześnie zwęża naczynia mózgowe, dzięki temu łagodzi bóle głowy. Ponadto działa rozkurczowo na mięśnie gładkie oskrzeli, zwiększa wydzielanie soku żołądkowego, bierze udział w metabolizmie ustroju, nasilając procesy lipolizy w tkance tłuszczowej [6, 16]. Teina to substancja dobrze rozpuszczająca się w gorącej wodzie. Krótkotrwałe parzenie (przez 1-2 minuty) daje nam napar o zawartości czystej teiny, ok. 0,01-0,05%, który działa ożywczo. Wchłanianie teiny przez organizm przebiega bardzo szybko. Dłuższe zaparzanie herbaty, tj. 4-10 minut, powoduje wprawdzie uzyskanie znacznie mocniejszego naparu, ale wpływ teiny na organizm jest słabszy. Jest to spowodowane uwalnianiem się garbników do naparu (garbniki potrzebują więcej czasu aby przejść do roztworu), rozpuszczone w wodzie łączą się z teiną i neutralizują jej działanie [5, 15].

W zielonej herbacie występują aminokwasy, a wśród nich teanina, która stanowi prawie połowę frakcji aminokwasowej. Jest to amidowa pochodna kwasu L-glutaminowego. W świecie roślinnym występuje wyłącznie w kilku rodzajach Camellia sinensis. W liściach herbaty zielonej stwierdzono jej obecność w ilości 0,6-2,3 mg w 100 g suszonych liści. Najwięcej jest jej w liściach zbieranych wczesnym latem. Teanina jest jednym ze składników wpływających na smak herbaty. Ciekawe jest jej działanie na organizm ludzki. Teanina działa jako antagonista kofeiny. Działa uspokajająco i relaksująco, minimalizuje stres. Wypicie filiżanki herbaty powoduje poprawę koncentracji (działanie kofeiny), przy jednoczesnym uczuciu odprężenia (efekt teaniny) [5]. W zielonej herbacie zawarte są lotne związki aromatyczne występujące w ilości 0,1-0,2%. Decydują one o istnieniu aromatu. W liściach herbaty występuje około 300 różnych olejków eterycznych, z których najwięcej jest teaspiranu i innych monoterpenowych aldehydów. Ponadto zalicza się tu także alkohole i ketony powstające z degradacji karotenoidów [6]. Dzięki lotnym związkom aromatycznym zielona herbata, zaraz po zaparzeniu, kusi swym charakterystycznym zapachem. Jest on zależny od gatunku herbaty. Olejki eteryczne są bardzo ulotne. Dlatego też delikatne herbaty zielone powinno zaparzać się wodą o temperaturze od 60 do 75oC [17]. Olejki eteryczne wykazują również działanie lecznicze. Dzięki nim herbata zielona działa bakteriobójczo, dezynfekująco, a także pobudza czynności wydzielnicze żołądka [6].

O barwie herbaty zielonej decyduje pigment chlorofil. To on wywiera wpływ na kolor herbacianego naparu, nadając mu barwę jasnozieloną [18].

Zastosowanie zielonej herbaty w medycynie

W dzisiejszych czasach nikt nie wątpi w dobroczynne właściwości zielonej herbaty. Camellia sinensis ma zasadniczy wpływ na wysokie wskaźniki długożywotności w niektórych rejonach Japonii i Chin. Według badań Japończycy pijący od 4-6 filiżanek zielonej herbaty dziennie rzadziej zapadają na nowotwory niż mieszkańcy Europy Zachodniej [15]. Regularne picie herbaty ma pozytywny wpływ na cały organizm. Przywraca energię, pobudza aktywność umysłową i niweluje senność.

Zielona herbata dzięki związkom chemicznym zawartym w jej liściach wykazuje pozytywne działanie w zapobieganiu rozwoju nowotworów. W badaniach in vitro, jak i na zwierzętach, udowodniono, że galusan epigalokatechiny (EGCG) hamuje wzrost wielu nowotworów, takich jak białaczka szpikowa, rak: piersi, nerki, skóry, jamy ustnej, prostaty, okrężnicy, żołądka, płuc, trzustki [1,8,9,10]. Stwierdzono również jej pozytywne oddziaływanie w chorobach sercowo- naczyniowych. Obniża ona poziom całkowitego cholesterolu w surowicy, frakcji „złego” cholesterolu LDL, za to zwiększa poziom „dobrego” cholesterolu HDL. Może ona zapobiegać miażdżycy, nadciśnieniu, chorobom serca, udarom mózgu, zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej [10, 14, 19]. Zielona herbata wzmacnia układ odpornościowy, zapobiega próchnicy. Działa przeciwzapalnie, łagodzi objawy chorób skóry, działa również przeciwwirusowo i przeciwbakteryjnie, Picie zielonej herbaty chroni przed zachorowaniem na grypę i przeziębieniem. Codzienne spożywanie tego napoju jest szansą na zapobieganie degeneracyjnym chorobom mózgu i układu nerwowego (Alzheimer, demencja) [5]. Stwierdzono również hamujący wpływ zielonej herbaty na aktywność lipaz trawiennych, co powoduje zmniejszenie trawienia tłuszczów i zwiększone ich wydalanie w postaci niezmienionej z organizmu. Picie zielonej herbaty zmniejsza uczucie głodu i oczyszcza organizm z toksyn. Stąd tłumaczy się jej zastosowanie w dietetyce i występowanie w preparatach wspomagających odchudzanie [5,10].

Zastosowanie zielonej herbaty w kosmetyce

Herbata znana jest głównie w postaci naparu, który pijemy zwykle codziennie. Pomimo tego, iż często kojarzona jest z filiżanką ciepłego napoju o cudownych walorach smakowych znalazła również zastosowanie w kosmetyce. Zielona herbata dzięki zawartości polifenoli i kofeiny posiada właściwości regenerujące, tonizujące, ściągające, hamujące zapalenia, chroni skórę przed szkodliwym wpływem promieni UVB i UVA, zapobiega starzeniu się skóry. W kosmetyce ekstrakty z liści zielonej herbaty wykorzystywane są w preparatach przeznaczonych do cery zanieczyszczonej, tłustej i trądzikowej (działanie przeciwłojokotowe) oraz do skóry suchej. Dodatkowo stosowana jest w pielęgnacji skóry po poparzeniach słonecznych. W przemyśle kosmetycznym produkuje się kremy, balsamy, maseczki, mydła, szampony i odżywki do włosów z ekstraktem z liści zielonej herbaty [13,20,21]. Firma De Noyle`s przygotowała zabiegi spa „Sencha te verde” na bazie zielonej herbaty. Zabiegi mają charakter wyszczuplający, antycellulitowy, ujędrniający, odmładzający i regeneracyjny [22].

Do domowej pielęgnacji cery tłustej można użyć napar z zielonej herbaty o właściwościach antybakteryjnych. Należy przemywać nim twarz dwa razy dziennie. W celu oczyszczającym można stosować parówki na bazie zielonej herbaty. Kilka łyżek zielonej herbaty należy zalać wodą o temperaturze 70-80ºC w misce. Stosować przez około 5 minut. W rezultacie cera staje się oczyszczona, rozjaśniona.

Pielęgnacja zmęczonych oczu


 17

Fot. 8. Źródło:Krzyżanowski J Herbata Eliksir młodości, smaku,i dobrego samopoczucia.Warszawa: Świat Książki; 2008.

Brak snu, długotrwała praca przy komputerze, stres to tylko niektóre z czynników wpływających na niekorzystny wygląd naszych oczu. Skóra staje się szara, mało elastyczna ze skłonnościami do zasinień i opuchlizny. Ulgę przyniesie okład z herbaty, również zielonej. Letnie torebki herbaty przykłada się na powieki na około 5-10 minut.
Jama ustna

Zielona herbata wykazuje działanie bakteriobójcze. Doskonale spełnia swe działanie w płukankach jamy ustnej, niwelując przykry zapach z ust. Dodatkowo zielona herbata chroni przed zapaleniem dziąseł i wzmacnia szkliwo zębów dzięki zawartym w niej fluorze.
Włosy

Włosom mającym skłonność do przetłuszczania zaleca się stosowanie płukanek lub szamponów z zieloną herbatą. Mycie włosów płukanką z zielonej herbaty przywraca im delikatność i połysk.
Kąpiele

Liście zielonej herbaty, zastosowane w kąpielach, doskonale rewitalizują i oczyszczają skórę. Aby przygotować taką kąpiel, należy zanurzyć w wodzie zużyte torebki herbaty lub przygotowaną siateczkę z jeszcze nie zaparzanymi liśćmi [15].
Podsumowując…

Zielona herbata zaparzana w odpowiedni sposób dostarcza nam wielu korzystnych dla naszego organizmu składników. Pita w celu poprawy aktywności umysłowej jest znacznie skuteczniejsza i zdrowsza niż kawa. Trzy do pięciu filiżanek dziennie, spożywanych najlepiej godzinę po posiłku, wywiera pozytywne i lecznicze działanie na organizm człowieka. Dla Chińczyków picie zielonej herbaty jest rodzajem filozofii – drogą doprowadzającą do harmonii, prostoty i spokoju ducha, zaś dla każdego z nas może być drogą do zdrowia.
Czy wiesz, że...

 1. Nazwa herbaty jest podobna w całej Azji – Japończycy nazywają ją cha, Chińczycy ch'a. Uważa się, że nazwa pochodzi od chińskiego słowa chi „życiodajny”. Holendrzy, przebywający w jednej z prowincji Chin, nauczyli się słowa tay, które w dialekcie oznacza herbatę. Słowo to przedostało się do Europy, wymawiano je tay, a później tee i w końcu tea [15].

2. Liście herbaty zielonej zawierają 1,2-4,5 % kofeiny. Świeże nasiona kawy mają 0,3-2,5 % kofeiny. Najwięcej kofeiny znajduje się w nasionach guarany od 4 do 8%. W filiżance normalnej kawy mamy od 70-140 mg kofeiny, co zależy od rodzaju kawy i sposobów jej parzenia. Filiżanka mocnej kawy zawiera ok. 200 mg kofeiny. W filiżance herbaty znajduje się tylko 60-90 mg teiny. Do zaparzenia herbaty zużywa się wagowo znacznie mniej surowca [15].

3. Herbata parzona 1-2 minut działa pobudzająco, wzmacnia koncentrację (dzięki teinie, która szybko przenika do naparu). Dłuższe parzenie herbaty 4-10 minut powoduje uwalnianie garbników, które łączą się z teiną i neutralizują ją. Herbata ma właściwości odprężające i relaksujące, a przy tym wykazuje działanie przeciwnowotworowe [5].

4. Polifenole, a przede wszystkim garbniki, odpowiedzialne są za cierpki a nawet gorzki smak herbaty. Kiedy ich ilość jest mniejsza (krótkie naparzanie), smak herbaty jest delikatniejszy, bardziej kwiatowo-owocowy [15].

5. Wiele zielonych herbat nadaje się do dwu -, a nawet trzykrotnego parzenia. W ten sposób uzyskuje się dużo cennych składników, a drugie parzenie jest często smaczniejsze niż pierwsze [3].

6. Herbaty zielone zaparza się wodą o temperaturze od 50oC do 85oC, po to, by zachować ich aromat, za który odpowiedzialne są olejki eteryczne [17].
Mały przewodnik dla kupujących

Istnieje wiele gatunków herbat zielonych. Niektóre z nich są dodatkowo aromatyzowane. Trudno byłoby wymienić wszystkie. Opisano poniżej takie, które ze względu na swoją pozycję i popularność są łatwo dostępne na rynku i warto je poznać.
Herbaty chińskie

Chun Mee – jest to bardzo popularna herbata codziennego użytku. Cechuje ją cierpki, lekko korzenny smak. Posiada wiele odmian, często oferowana jest w wersji aromatyzowanej. Gunpowder (Proch Strzelniczy) – posiada mocny, cierpki i świeży smak. Najlepsze gatunki tej herbaty to: Temple of Heaven, Pin Head i Green Pearls. Występuje w postaci małych, ściśle zwiniętych kulek w kolorze ciemnooliwkowym. Lung Chin (Smocze Źródło) – znana od około 1700 lat. Niektórzy koneserzy uważają ją za najsłynniejszą zieloną herbatę świata. Charakteryzuje się łagodnym, miękkim smakiem pozbawionym goryczki i kwiatowym aromatem. Pi Lo Chun (Nefrytowa Spirala Wiosny) – uprawiana w Chinach i na Tajwanie. Należy do najbardziej znanych i najdoskonalszych herbat. Ma świeży aromat i łagodny, miękki smak. Pai Mu Tan (Biała Piwonia) – jest herbatą białą. Pochodzi z prowincji Fuijan w Chinach. Produkuje się ją na niewielką skalę. Jest rarytasem wśród chińskich herbat. Również cena jej jest bardzo wysoka. Do produkcji zbiera się dwa pierwsze listki wraz z pąkiem ze specjalnych rodzajów krzewów herbacianych. Jej liście pokryte srebrzystym puszkiem suszone są naturalnie na słońcu. Daje napar o harmonijnym, łagodnym smaku i złotym kolorze.
Herbaty japońskie

Sencza (Pajęcze Nóżki) - należy do popularnych herbat japońskich. Jej liście przypominają nieco źdźbła trawy. Daje żółtozielony napar. Smak zależy od zbiorów. Ze zbiorów wiosennych smak delikatny, ze zbiorów późniejszych korzenno – gorzki. Bancha (Herbata Wielkolistna) – jest klasyczną herbatą codziennego użytku. Dzięki świeżemu i ożywczemu aromatowi pita jest przez Japończyków do wszystkich posiłków. Gyokuro (Perłowa Rosa) – jest najwykwintniejszą japońską herbatą, wytwarzaną w kosztowny sposób. Jej krzewy trzy tygodnie przed zbiorami przykrywane są słomianymi matami. Wyrastające w cieniu listki wytwarzają bardzo dużo chlorofilu przy ograniczonej produkcji garbników. Otrzymuje się aromatyczny, pozbawiony goryczki napój o smaku delikatnie owocowym. Jest to najdroższa japońska herbata. Matcha – to najwyższej jakości sproszkowana herbata. Parzy się ją w szczególny sposób: proszek z dodatkiem wody ubija się trzepaczką, a następnie zalewa gorącą wodą. Genmeicha - jest to mieszanka herbaty Bancha i prażonego ryżu nieraz z dodatkiem prażonej kukurydzy. Jest klasycznym napojem japońskim. Kukicha - to mieszanka liści jak i delikatnych zielonych i żółtych ogonków, które odrzucane są przy produkcji Sencha i Gyokuro. Ogonki zawierają mniej garbników i teiny niż same liście, stąd smak herbaty jest świeży i łagodny, a aromat lekko kwiatowy.

Dla początkujących zaleca się gatunki herbat: Lung Chin, Pi Lo Chun, Sencha, Kukicha, Gunpowder. Rarytasami na specjalne okazje okazują się: Pi Lo Chun, Gyokuro [3, 15, 18, 23].

 Literatura 1. Beliveau R, Gingras D Dieta w walce z rakiem. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Delta W – Z. 2. Perrier – Robert A Herbata – Poradnik smakosza. Warszawa: Wiedza i Życie; 2002. 3. Ładniak A Herbata Przewodnik. Łódź: Wydawnictwo Piątek Trzynastego; 2006. 4. Van Wyk Ben-Erik, Wink M Rośliny lecznicze świata. Wrocław: Wydawnictwo MedPharm Polska;2004. 5. Wawer I, Zawadzka R Flirt herbaty z medycyną. Warszawa: Wydawnictwo BIO-ACTIVE;2004. 6. Matławska I (pod red.) Farmakognozja. Poznań: Wydawnictwo Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu;2005. 7. Molski M Chemia piękna. Poznań: Wydawca Wyższa Szkoła Zawodowa Pielęgnacji Zdrowia i Urody w Poznaniu;2005. 8. Beliveau R, Gingras D Dieta w walce z chorobami. Warszawa: Wydawnictwo Delta W-Z. 9. Chung S, Wang X. Green Tea and cancer prevention. Nutration and Cancer 2010;62(7): 931-937. 10. Kania M, Baraniak J. Wybrane właściwości biologiczne i farmakologiczne zielonej herbaty (Camellia sinensis (L.) O. Kuntze). Postępy Fitoterapii 2011;1:34-40. 11. Wilska – Jeszka J Polifenole, glukozynolaty i inne związki prozdrowotne i antyżywieniowe. W: Sikorski Z, red. Chemia żywności – składniki żywności tom 1. Wyd 5. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo- Techniczne; 2007. 12. Kohlmünzer S Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. Wyd 5. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL;2003. 13. Oborska A. Hebata – składnik wyjątkowy. Beauty Forum 2011;10: 20-22. 14. Kwiatkowska E. Składniki herbat w zapobieganiu chorób układu krążenia. Postępy Fitoterapii 2007;2:91-94. 15. Krzyżanowski J Herbata Eliksir młodości, smaku i dobrego samopoczucia. Warszawa: Świat Książki; 2008. 16.Kosicka T, Kara – Perz H, Głuszek J. Kawa – zagrożenie czy ochrona. Przewodnik Lekarski 2004;9 (69) :78-83. 17. Brochard G Herbaty świata. Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl; 2004. 18. Szymanderska H Herbata. Warszawa: Muza SA;2004. 19. Maciążek-Jurczyk M, Maliszewska M, Szkudlarek-Haśnik A, Sułkowska A. Działanie profilaktyczne zielonej herbaty w chorobie wieńcowej. Postępy Fitoterapii 2011;1: 58-64. 20.Pytkowska K. Herbata – działanie kosmetyczne. Wiadomości PTK 2002;5 (3/4): 23-26. 21. Lamer-Zarawska E, Chwała C, Gwardys A Rośliny w kosmetyce i kosmetologii przeciwstarzeniowej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL;2012. 22. De Noyle's Sencha – pielęgnacja na bazie zielonej herbaty[Anonimowe]. Les Nouvelles Esthetiques 2011;5: 78. 23. Fiedoruk A Herbata. Bielsko- Biała: Wydawnictwo Pascal;2008.